7.
2-ci tip şəkərli diabet
Bu
insulin sekressiyasının defektinin
üstünlüyü ilə olan
insulin rezistentlik və ya onsuz,
və ya insulin rezistentliyin üstünlüyü
olan nisbi insulin çatışmamazlığı
nəticəsində karbohidrat
mübadiləsinin pozulmasıdır.
|
7.1.
2-ci tip şəkərli diabetdə
terapevtik məqsədlər
(mikro ve makro damar ağırlaşmaların
inkişaf riski )
Karbohidrat mübadiləsinin göstəriciləri
Göstərici
HbAlc, %
|
Angiopatiya
riskinin aşağı olması
<6.5
|
Makroangiopatiya
riski
>6.5
|
Mikroangiopatiya
riski
>7.5
|
| Ac
qarına qlikemiya, mmol/l (mqr %)
|
Kapilyar
qan(özün? nəzarət) |
<5.5(<100)
|
<5.5(<100)
|
>6.0(>110) |
Postrandial
qlikemiya (yeməkdən 2 saat
sonra) mmol/l (mqr%) |
Kapilyar
qan(özüne nəzarət) |
<7.5(>135)
|
<7.5(>135)
|
>9.0(>160) |
Lipid
mübadiləsinin göstəriciləri
Göstərici
|
Angiopatiya
riskinin aşağı olması |
Mötədil
angiopatiya riski |
Yüksək
angiopatiya riski |
ümumi
xolesterin
|
|
|
|
Mmol/l
|
<4.8 |
4.8-6.0 |
>6.0 |
Mqr
%
|
<185
|
185-230 |
>230 |
LPAS
Xolosterin.
|
|
|
|
Mmol/l
|
<3.0
|
3.0-4.0 |
>4.0 |
Mqr%
|
<115
|
115-155
|
>155 |
LPYS
Xolosterin
|
|
|
|
Mmol/l
|
>1.2
|
1.0-1.2 |
<1.0 |
Mqr%
|
>46
|
39-46
|
<39 |
Triqliseridlər
|
|
|
|
Mmol/l
|
<1.7
|
1.7-2.2 |
>2.2 |
Mqr% |
<150
|
150-200
|
>200 |
LPAS
xolesterin: lipoproteid aşağı
sıxlıqlı xolesterin
LPYS xolesterin: lipoproteid yuxarı sıxlıqlı
xolesterin
Arterial
təzyiqə nəzarətin göstəriciləri
|
Angiopatiya
riski
aşağıdır
|
Mötədil
angiopatiya riski |
Angiopatiya
riski
yüksəkdir |
A/T səviyyəsi,mm.c/s |
<130/80 |
130-140/80-85 |
>140/85 |
7.2
2-ci tip şəkərli diabetin müalicəsi
•
Diyetoterapiya
• Fiziki fəaliyyət
• Peroral şəkəri aşağı
salan preparatlar
• Insulinterapiya |
2-ci
tip şəkərli diabetli xəstələrin
müalicə alqoritmi
Qeyd:
BÇI- bədən çəkisi indeksi=çəki(kg)/boy(m2
)
Diyetoterapiyaya
aid məsləhətlər
•
Bədənin artıq cəkisində—aşağı
kalorili diyeta(≤1800kkal)
• Tez həzm olunan karbohidratlardan
imtina etmək (şirniyyat, bal,
şirin içkilər )
• Kalorinin miqdarına görə
məsləhət görülən
gida tərkibi
- mürəkkəb karbohidratlar
50-60%;
- doymuş yağlar <10%;
- yağlar <20%;
- Zülallar <15%;
- Sellülozalı ərzaqlar məsləhət
görülür ;
- şəkər əvəz
edicilərin mötədil istifadəsi;
- Arterial hipertoniyada duzun istifadəsini
sutkada 3 qrama qədər azaltmaq
şəkər
azaldan terapiyadan asılı olmayaraq
diyeta saxlamaq 2-ci tip şəkərli
diabet xəstələri üçün
müalicenin əsas tərkib
hissəsidir.
|
Mürəkkəb
karbohidratların
əsas mənbəyi
|
Makaron
məmulatlari |
Yarmalar |
Kartof |
Meyvələr,
tərəvəzlər |
Heyvani
zülalların əsas mənbəyi |
Balıq
|
Kefir |
Ət
|
Süd |
Quş |
Pendir |
Yumurta
|
Kəsmik
|
Heyvani
yağların əsas mənbəyi |
Doymuş
|
Doymamiş |
Süd
|
Marqarin
|
Pendir
|
Bitki
yaği
|
Kərə
yaği |
|
Fiziki
fəaliyyətə aid məsləhətlər
•
Fiziki fəaliyyət xəstənin
yaşını, şəkərli
diabetin ağırlaşmalarını
və yanaşi xəstəlikləri
nəzərə almaqla fərdi
olmalıdır.
• Xəstəyə piyada gəzinti,liftdən
istifadə etməmək məsləhətdir
• Fiziki fəaliyyət mütləq
müntəzəm olmalıdır,
məsələn:
-- gündəlik 30 dəq.piyada
gəzinti
-- 1 saat olmaqla həftədə
3 dəfə üzgücülük
. Yadda saxlamaq lazımdır ki,
intensiv fiziki fəaliyyət kəskin
və ya gecikmiş hipoglikemik
hallara səbəb ola bilər,ona
görə də fiziki fəaliyyəti
glikemiyaya nəzarətlə nizamlamaq
lazımdır;lazım olduqda insulinin
və ya sekretogogların dozasını
fiziki fəaliyyətdən qabaq
korreksiya etmək lazımdır.
.13-15mmol/l-dən
yüksək glikemiyada fiziki fəaliyyət
məsləhət görülmür
|
Peroral
şəkər azaldan preparatlar 
Sulfonil
sidik cöfhəri preparatları:
• qliklazid
• qlikvidon (Qlyurenorm);
• qlibenklamid
• qlipizid (Qlibinez-retard, Minidiab);
• qlimepirid (Mepril)
Biquanidlər :
• metformin (Siofor, Metformin BMS).
Meqlitinidlər və
fenil alanil törəmələri :
• repaqlinid (Novonorm);
• nateqlinid (Starliks ).
Tiazolidondionlar :
• pioqlitazon (Aktos 0.015);
• roziqlitazon (Avandia 0.002).
α-glukozidazanin inqibatorları
akarboza (Qlyukobay).
Şəkər azaldan peroral
preparatların təsir mexanizmi
Preparatlar
qrupu |
Təsir
mexanizmi |
Sulfonil
sidik cöfhəri preparatları
|
Insulinin
sekressiyasını stimullaşdırır
|
Meqlitinidlər
və fenil alanil toremeler |
Insulinin
sekressiyasını stimullaşdırır
|
Biquanidlər
Tiazolidindionlar
|
Qaraciyər
tərəfindən qlükoza hasilini
azaldır.
əzələ və piy toxumasinın
insulinə rezistentliyini azaldir |
α-glukozidazanın
inqibatorları |
Qlükozanın
bağırsaqlardan sorulmasını
ləngidir |
Peroral
şəkər azaldan preparatların
dozalarının və
qəbulunun xüsusiyyətləri
Preparat |
Sutkalıq
doza,
mq
|
Bir
gündə qəbul saylarının
miqdarı |
Təsir
etmə müddəti-saat |
Sülfonil
sidik cöfhəri preparatları
|
5-20
|
1-2
|
12-24 |
Qlibenklamid
|
1.75-12 |
1-2 |
12-24 |
Qlibenklamid
mikronlaşmiş
|
80-320
|
1-2 |
10-20 |
Qliklazid
|
30-120
|
1
|
24 |
Qliklazid
MB
|
5-20
|
1-2
|
12-24 |
Qlipizid
GiTS
|
5-20
|
1
|
24 |
Qlimepirid
, Mepril
|
1-8
|
1 |
16-24 |
Qlikvidon,
|
30-120
|
1-3 |
6-8 |
Meqlitinidlər
|
|
|
|
Repaqlinid,
|
0.5-16
|
3-4 |
4-6 |
Nateqlinid,
|
120-480
|
3-4
|
3-4 |
Biquanidlər
|
|
|
|
Metformin
|
500-2500
|
2-3
|
8-12 |
Qlitazonlar
|
|
|
|
Pioqlitazon,
|
15-45
|
1 |
16-24 |
Roziqlitazon,
|
2-8 |
1-2 |
12-24 |
α-glukozidazanin
inqibatorlari |
|
|
|
Akarboza
|
150-300 |
3 |
6-8 |
Preparatların
qəbuluna göstəriş və
əks göstərişlər
Sulfonil
sidik cöfhəri preparatları
|
Göstəriş
|
Əks
göstəriş |
2-ci
tip şəkərli diabet
Insulin sekressiyasının çatışmamazlığının
üstünlüyü ilə olan
və diyetanın, fiziki fəaliyyətin
effektsiz olduğu hallarda.
|
•
1-ci tip şəkərli diabet
• ketoasidoz
• hamiləlik və laktassiya
• qaraciyər və böyrək
pataloqiyasi
|
Böyrək
patalogiyasinda glikvidon ve gliklazidin
istifadesine icazəverilir.
|
Meqlitinidler
(Novonorm,Starliks)
|
Göstəriş
|
Əks
göstəriş |
2-ci
tip şəkərli diabet
Insulin sekressiyasının çatışmamazlığının
üstünlüyü ilə olan,yeməkdən
sonra yüksək hiperglikemiyanın
olduğu və diyetanın, fiziki
fəaliyyətin effektsiz olduğu
hallarda.
|
•
1-ci tip şəkərli diabet
• ketoasidoz
• hamiləlik və laktassiya
• qaraciyər ve böyrək
pataloqiyasi
|
Biquanidlər(Metformin) |
Göstəriş
|
Əks
göstəriş |
2-ci
tip şəkərli diabet
Insulin rezistentliyinin üstünlüyü
(piylənmə ilə) və
ac garına hiperglikemiya ilə
olan, diyetanın və fiziki fəaliyyətin
effektsiz olduğu hallarda
|
•
1-ci tip şəkərli diabet
• ketoasidoz
• hamiləlik ve laktassiya
• qaraciyer ve böyrək
patalogiyasi
• ürək catışmamazlığı
• anemiya
• alkoqolizm
• gocalıq
|
Tiazolidondionlar
(Aktos, Avandia)
|
Göstəriş
|
Əks
göstəriş |
| 2-ci
tip şəkərli diabet
Insulin rezistentliyinın üstünlüyü
ilə olan, diyetanın və
fiziki fəaliyyətin effektsiz
olduğu hallarda
|
•
1-ci tip şəkərli diabet
• ketoasidoz
• hamiləlik ve laktassiya
• qaraciyər patalogiyasi
(ALT >2.5 dəfə artması)
• ağir ürək catışmamazlığı
|
|
α-glukozidazanin
inqibatorları (Glukobay) |
Göstəriş
|
əks
göstəriş |
2-ci
tip şəkərli diabet
Yeməkdən sonra hiperglikemiyanın
üstünlüyü ilə olan
diyetanın və fiziki fəaliyyətin
effektsiz olduğu hallarda
|
•
1-ci tip şəkərli diabet
• ketoasidoz
• hamiləlik ve laktassiya
• mədə – bağırsaq
xəstəlikləri
|
Peroral
şəkər azaldan preparatların
effektivliyinin və onlara dözümlülüyün
müqaisəli xarakteristikası.
Preparatlar |
Monoterapiya
zamani HbALc enməsi |
Bədən
cəkisinin dəyişməsi
|
Dözümlülük
|
əlavə
təsirlər |
Sülfonil
sidik cöfhəri preparatları
|
1.5-2
|
|
+++ |
Hipoglikemiya |
Meqlitinidler |
1.5-2 |
|
+++ |
Hipoglikemiya |
Biquanidlər |
1.8 |
|
++ |
Laktasidoz,
mədə-bağirsaq diskomfortu |
Tiazolidondionlar
|
0.7-1.9
|
|
+++ |
Hepatotoksik |
α-glukozidazanin
inqibatorlari |
0.5-0.7
|
|
++ |
Mədə-bağirsaq
diskomfortu |
Preparatların
məsləhət görülən
kombinassiyası
| Sulfonil
sidik cöfhəri preparatları
+ Biquanidlər
Sulfonil sidik cöfhəri preparatları
+ Tiazolidondionlar
Sulfonil sidik cöfhəri preparatları+
Akarboza
Meqlitinidlər+ Biquanidlər
Meqlitinidlər+ Tiazolidondionlar
Biquanidlər+ Tiazolidondionlar |
Preparatların
yolverilməz kombinassiyası
Sulfonil sidik cöfhəri preparatlarının
müxtəlif kombinassiyaları
Sulfonil sidik cöfhəri preparatları
+ Meqlitinidlər |
2-CI
TIP ŞƏKƏRLI DIABETDƏ INSULINTERAPIYA
Göstərişlər:
•
Diyetanın və şəkər
azaldan peroral preparatların maksimal
dozasının effekt verməməsi:
-HbAlc›7.5 % ;
-Ac qarına qlikemiya › 8mmol/l
• Ketoasidoz
• Cərrahi əməlliyata
ehtiyac olduqda (müvəqqəti
insulinterapiyaya kecmək mümkündür) |
INSULINTERAPIYANIN
MƏQSƏDI
qlikemiya ac qarına <6.5mmol/l
qlikemiya yeməkdən 2 saat sonra<
9mmol/l
2-ci tip şəkərli diabetli
xəstəni insulinterapiyaya kecirməmişdən
əvvəl
LAZIMDIR
•
Xəstəyə özünə
nəzarət qaydalarını
öyrətmək;
• Hipoqlikemiyanın ola bilməsi
haqqında xəbərdarlıq
etmək və onu aradan götürmək
yollarını öyrətmək;
• Diyetoterapiyanın qaydalarına
yenidən baxmaq |
Insulinterapiyaya
keçməyin 2 variantı mümkündür:
1-ci
variant – kombinə olunmuş terapiya
|
Peroral
şəkər azaldan preparatlara
insulinin əlavə olunması |
| 2-ci
variant – monoterapiya |
Peroral
şəkər azaldan preparatları
kəsmək və insulinlə
monoterapiya |
Insulin
və peroral şəkər azaldan
preparatlarin kombinassiyasi (təxmini
dozalar)
Etap
|
Insulininin
novü |
Başlangic
doza, vahid |
Yeridilmə
vaxtı |
Dozanin
korreksiyası |
1 |
Orta
müddətli təsir edən
insulin |
8-12
|
Yuxudan
əvvəl |
Insulin
dozasının korreksiyasi (+2,
+4 vahid), hər 2-3 gündən
bir qlikemiyanın aşağıdakı
nəticəsinə nail olana
qədər:
ac qarına <6.5 mmol/l;
• yeməkdən 2 saat sonra <
9 mmol/l ;
|
2 |
Orta
müddətli təsir edən
insulin |
8-12
|
Səhər
yeməyindən və yuxudan
əvvəl |
3 |
Peroral
şəkər azaldan preparatları
kəsmək və qarışıq
insulin təyin etmək (30-70) |
12
8
|
Səhər
yeməyindən əvvəl
şam yeməyindən əvvəl
|
Peroral
şəkər azaldan preparatlarla müalicənin
kəsilməsi fonunda insulinlə monoterapiya(təxmini
dozalar)
Etap
|
Insulininin
növü |
Başlanğıc
doza, vahid |
Yeridilmə
vaxti |
Dozanın
korreksiyasi |
1 |
Qarışıq
insulin 30/70 |
12
8
|
Səhər
yeməyindən əvvəl
şam yeməyindən əvvəl
|
Insulin
dozasının korreksiyasi (+2,
+4 vahid), hər 2-3 gündən
bir qlikemiyanın aşağıdakı
nəticəsinə nail olana
qədər---
ac qarına <6.5 mmol/l;
• yeməkdən 2 saat sonra <
9 mmol/l ;
|
2 |
Orta
müddətli təsir edən
insulin |
8 |
Səhər
yeməyindən və yuxudan
əvvəl |
3 |
Qısa
müddətli təsir edən
insulin
|
6
|
əsas
qida qəbullarından əvvəl
|
2-ci
tip şəkərli diabetli xəstələr
ücün məsləhət bilinən
insulinlərin siyahısı
Insulin
– təsirinin
davam etmə müddətinə
görə
|
Preparatlar
|
Başlanğıc
təsiri- neçə saatdan
sonra |
Ən
güclü təsiri-neçə
saatdan sonra |
Təsirinin
davam etmə müddəti |
Ultra
qısa müddətli təsir
edən
(insan insulinlərinin analoqları)
|
•
Xumaloq (Lizpro)
• Novorapid (Aspart)
|
0.25
|
0.5-2 |
3-4 |
Qısa
müddətli təsir edən |
•
Aktrapid HM
• Xumulin R
• Insuman rapid
|
0.5
|
1-3 |
6-8 |
Orta
müddətli təsir edən
insulin |
•
Monotard HM
• Protafan HM
• Xumulin H
• Insuman bazal
|
2.5
1.5
1
1
|
7-9
4-6
4-8
3-4
|
18-20
12-14
18-20
18-20
|
Uzun
müddətli təsir edən
insulin |
•
Ultratard HM |
4
|
8-24
|
28 |
Müxtəlif
praporsiyalarda qarışdırılmış
|
•
Mikstard HM
(10-20-30-40-50)
• Insuman Komb
(15-25-50)
|
Farmakokinetikası
tərkibindəki insulinlərin
praporsiyasından asılıdır |
7.3
Ağırlaşmalarsız 2-ci tip şəkərli
diabet xəstələrinin skrininqi
| Göstərici
|
Müayinə
edilmə vaxtı |
| Qlikemiyaya
nəzarət |
Xəstəliyin
debütunda və dekompensassiya
vaxti hər gün |
| HbAlc |
3
ayda 1 dəfə |
| Qanın
biokimyəvi analizi (xolesterin, zülal,
triqliseridlər, bilirubin, ACT,ALT,
sidik cövhəri, kreatinin, K,
Na, Ca) |
Ildə
1 dəfə(dəyişikliklər
olmayanda) |
| Qanın
ümumi analizi |
Ildə
1 dəfə |
| Sidiyin
ümumi analizi |
Ildə
1 dəfə |
| Mikroalbuminuriya
|
diabetin
diaqnostikası qoyulan vaxtdan ildə
2 dəfə, |
| Arterial
tezyiqə nəzarət |
Hər
dəfə həkimə gedəndə |
| EKQ |
Ildə
1 dəfə |
| Ayaqların
müayinəsi |
Hər
dəfə həkimə gedəndə |
| Oftalmoloqun
müayinəsi |
Diabetin
diaqnostikası qoyulan vaxtdan: ildə
1 dəfə, göstəriş
olduqda tez-tez |
| Nevropatoloqun
konsultassiyası |
Diabetin
diaqnostikası qoyulan vaxtdan: ildə
1 dəfə, göstəriş
olduqda tez-tez |
7.4.
2-ci tip şəkərli diabetli xəstələrin
stasionar müalicəsinə göstərişlər.
•
Insulinterapiyaya kecməyə ehtyac
yaradan karbohidrat mübadiləsinin
əhəmiyyətli dekompensassiyası
• Koma və ya komadan əvvəlki
vəziyyət(ketoasidotik, hipoqlikemik)
• Damar ağırlaşmalarının
proqresləşməsi.
• Xəstənin “şəkərli
diabet məktəbində“ öyrədilməsi
lazım gəldikdə – gündüz
stasionarında yerləşdirmə
|
Təqvim
Hava
