6.
1-ci tip şəkərli diabet
| Adətən
mütləq insulin çatmamazlığına
gətirib cıxaran mədəaltı
vəzin β- hüceyrələrinin
destruksiyasının nəticəsində
yaranır. |
6.1.
Şəkərli diabet 1-ci
tipdə terapevtik məqsədlər
Karbohidrat mübadiləsinin göstəriciləri
Göstərici |
Norma
(Sağlam insanda)
|
Adekvat
miqdar |
Qeyri
adekvat
miqdar
|
HbAlc,%
(4.0-6.0 normada) |
<6.1 |
6.1-7.5 |
>7.5 |
Qanda
qlükozanın miqdarı mmol/l
(mg %) |
Ac
qarına |
4.0-5.0
(70-90)
|
5.1-6.5
(91-117)
|
>6.5
(>117)
|
2
saat yeməkdən sonra |
4.0-7.5
(70-135)
|
7.6-9.0
(136-162)
|
>9.0
(>162)
|
Yuxudan
əvvəl |
4.0-5.0
(70-90)
|
6.0-7.5
(110-135)
|
>7.5
(>135)
|
Lipid mübadiləsinin göstəriciləri
Göstərici
mmol/l(mq%)
|
Ürək-damar ağırlaşmalarının
riski |
| Norma |
Aşagı |
Orta |
Yüksək |
| Ümumi
xolesterin |
3.3-5.2 |
<4.8
(<185) |
4.8-6.0
(185-230)
|
>6.0
(>230) |
| LPAS
xolesterin |
0-3.9 |
<3.0
(<115) |
3.0-4.0
(115-155)
|
>4.0
(>155) |
| LPYS
xolesterin |
0.7-2.0 |
>1.2
(>46) |
1.0-1.2
(39-46)
|
<1.0
(<39) |
| Triqliseridlər |
0.45-1.86 |
<1.7
(<150) |
1.7-2.2
(150-200)
|
>2.2
(>200) |
LPAS xolesterin: lipoproteid aşağı
sıxlıqlı xolesterin
LPYS xolesterin: lipoproteid yuxarı sıxlıqlı
xolesterin
Arterial təzyiqin tələb
olunan göstəricisi
| Proteinuriya
olmadiqda |
<135/85
mm c/s
|
| Xroniki
böyrək çatmamazlığında
və proteinuriya sutkada 1qr- dan artıq
olduqda |
<125/75
mm c/s
(əgər bu mümkündürsə) |
6.2. 1-ci tip
şəkərli diabetin müalicəsi.
•
Diyetoterapiya
• Fiziki fəaliyyət
• Insulinterapiya
Diyetoterapiyaya
aid məsləhətlər
•
Gündəlik qida rasionundan tərkibində
tez həzm olunan karbohidratlı ərzaqlar
çıxarılmalıdır (şəkər,bal,mürəbbələr,şirin
ickilər,şirin qənnadı
məmulatları
• Qidanın sutkalıq kaloriliyi aşağıdaki
kimi olmalıdır:
55-60% karbohidratların hesabına
15-20% zülalların hesabına
20-25% yağların hesabına
• Doymuş yağ turşuları
10% qədər məhdudlaşmalıdır
• 7 yaşa qədər uşaqlarda
doymuş yağlar məhdudlaşmamalıdır
• Aşağıdaki ərzaq məhsularının
dəqiq miqdari hesablanmalıdır
(ÇV ilə hesablamaq):yarmalar,duru süd
məhsullari,bəzi tərəvəzlər(kartof,qarğıdalı),meyvələr |
Fiziki fəaliyyət rejiminə
aid məsləhətlər
•
Fiziki fəaliyyət rejimi son
dərəcə fərdi olmalıdır,ona
görə ki:
. Fiziki hərəkətlər
insulinə həssaslığı
artırır və
glikemiyanın səviyyəsini
azaldır ki,buda hipoglikemiyanın
inkişafına gətirib çıxara
bilər ;
. Hipoglikemiya riski fiziki gərginlik
zamani və agır fiziki
gərginlikdən 12-40 saat sonra
artir.
• 1 saatdan artıq olmayan yüngül
ve mötədil fiziki fəaliyyət
zamanı karbohidratların idman
məşqindən əvvəl
və sonra əlavə qəbulu
lazımdır(idmanla məşguliyyətin
hər 40 dəqiqəsinə
15 qr asan həzm olunan karbohidrat
lazımdır);
• 1 saatdan artıq davam edən
mötədil fiziki fəaliyyət
zamanı və intensiv idman etdikdə,
həmin vaxt ve fiziki fəaliyyətdən
6-12 saat sonra təsir göstərən
insulinin dozasini 20-50% azaltmaq lazımdır.
• Qanda qlükozanın miqdarını
fiziki fəaliyyətdən əvvəl,sonra
və fiziki fəaliyyət vaxtı
təyin etmək lazımdır. |
1-ci
tip şəkərli diabetin insulinterapiyasi
| 1-ci
tip şəkərli diabetin müalicəsi
və damar ağırlaşmalarının
profilaktikası ücün seçim
preparatı gen mühəndisliyi
vasitəsilə alınmış
insan insulinidir. Donuz insulinləri
və donuzlardan alınmış
polisintetik insan insulinləri qen
mühəndisliyi vasitəsilə
alınmış insan insulinlərindən
daha aşağı keyfiyyətlidir. |
1-ci
tip şəkərli diabetin müalicəsində
istifadə üçün məsləhət
olunan insulin preparatları
Insulin
– təsir müddətinə görə |
Preparatlar
|
Təsirinin
başlanması- neçə saatdan
sonra |
ən
yüksək təsir vaxtı -
necə saatdan sonra |
Təsirinin
davam etmə
müddəti
|
Ultra
qısa müddətli təsir
edən
(insan insulinlərinin analoqları)
|
Xumaloq
(Lizpro), Novorapid (Aspart) |
0.25 |
0.5-2 |
3-4 |
Qısa
müddətli təsir edən |
Aktrapid
HM,
Xumulin R,
Insuman Rapid
|
0.5
|
1-3
|
6-8 |
Orta
müddətli təsir edən |
Monotard
HM
|
2.5
|
7-9
|
18-20 |
Protafan |
1.5 |
4-6 |
12-14 |
Xumulin
H |
1
|
4-8
|
18-20 |
Insulin
bazal |
1
|
3-4
|
18-20 |
Uzun
müddətli təsir edən |
Ultratard
HM |
4
|
10-16
|
28 |
Insulinterapiyanın
məsləhət görülən qaydalar
Səhər
yeməyindən qabaq |
Nahardan
qabaq |
şamdan
qabaq |
Yuxudan
qabaq |
QMI(A)+OMI |
QMI(A)
|
QMI(A) |
OMI |
QMI(A) |
QMI(A)
|
QMI(A)
|
OMI |
QMI(A)+OMI |
QMI(A)
|
QMI(A)+OMI
|
- |
QMI(A)+OMI |
QMI(A)+OMI
|
QMI(A)
|
OMI |
Qeyd
: QMI-- Qısa müddətli təsir
edən insulin ; OMI-- Orta müddətli
təsir edən Insulin ; A-- insan insulininin
analoqları
Sutkaliq insulin dozasının təxmini
bölğüsü
| Səhər
yeməyindən və nahardan qabaq
|
Sutkalıq
dozanin 2/3-si |
| Şam
və gecə yuxusundan qabaq |
Sutkalıq
dozanin 1/3-i |
Insilinə
gündəlik tələbat
Gündəlik insulinə tələb,
bədən çəkisinə--v/kq
|
Diabetin
debütu |
Diabetin
“bal ayı” |
Uzun
sürən diabet |
Dekompensassiya
(ketoasidoz)
|
Prepubertat
|
Pubertat |
0.5-0.6
|
<0.5 |
0.7-0.8 |
1.0-1.5 |
0.6-1.0 |
1.0-2.0 |
Insulinin
dozası, gündəlik sutka ərzində
qlikemiyanın səviyyəsinə nəzarət
etməklə korreksiya olunmalıdır.
Insulin
inyeksiyası üçün lazim olan
ləvazimat
| şpris
|
40
vahidlik |
|
| 100
vahidlik |
|
| şpris
qələm |
Novopen |
BD-pen |
| Xumapen |
Optipen
|
| Plivapen
|
|
Insulin
inyeksiyasının texnikası
•
Qısa müddətli təsir edən
insulin qida qəbulundan 30 dəqiqə
qabaq yeridilməlidilir (lazım olduqda
40-60 dəq qabaq).
• Ultra qısa müddətli təsir
edən insulin( xumaloq və ya novorapid)
bilavasitə yemək qəbulundan
əvvəl yeridilir,lazım olduqda
yemək vaxti və ya yeməkdən
dərhal sonra.
• Qısa müddətli təsir
edən insulini qarnın dəri
altı toxumasına,orta müddətli
təsir edən insulini isə bud
və ya sağrı nahiyəsinə
yeridilməsi məsləhət
görülür.
• Bir nahiyə həddində gündəlik
insulin inyeksiyalarının yerini,
lipodistrofiyanın inkişafinın
qarşısını almaq məqsədilə
dəyişmək məsləhət
görülür.
|
6.3. Ağirlaşmalarsız
1-ci tip şəkərli diabet xəstələrinin
skrininqi
Göstərici |
Müayinə edilmə vaxtı |
| Qlikemiyaya
nəzarət(gündə 3- 4 defe) |
Xəstəliyin
debütündə və dekompensassiyada
hər gün! |
| Qlikohemoglabin
HbAlc |
3
ayda 1 dəfə |
| Qanın
biokimyəvi analizi (xolesterin, zülal,
triqliseridlər, bilirubin, ACT,ALT,
sidik cövhəri , kreatinin, K, Na,
Ca) |
Ildə
1 dəfə |
| Qanın
ümumi analizi |
Ildə
1 dəfə |
| Mikroalbuminuriya |
Ildə
1 dəfə |
| Arterial
təzyigə nəzarət |
Hər
dəfə həkim müayinəsində |
| EKQ |
Ildə
1 dəfə |
| Ayaqların
müayinəsi |
Hər
dəfə həkim müayinəsində |
| Oftalmoloqun
müayinəsi |
Xəstəlik
başlayandan 5 il sonra, ildə 1
dəfə,lazım olduqda tez-tez. |
| Nevropatoloqun
konsultassiyası |
Göstəriş
olduqda |
6.4. 1-ci tip
şəkərli diabet xəstələrinin
xəstəxanaya yərləşdirilməsinə
göstərişlər 
•
Şəkərli diabetin debütu
(Insulinterapiyanın təyini və
secilməsi ücün,xəstələrə
qlikemiyaya nəzarət qaydalarinı,
qidalanma və əmək rejiminin
öyrədilməsi üçun
).
• Diabetik ketoasidoz.
• Koma və ya komadan əvvəlki
hal (ketoasidotik, hipoqlikemik).
• Damar ağırlaşmalarının
proqresləşməsi.
• Digər hallarda: infeksiyalar, intoksikasiyalar,cərrahi
əməliyata göstərişlər.
|
6.5. ÇÖRƏK
VAHIDININ HESABLAMA CƏDVƏLI(ÇV)
1ÇV = 10 – 12 qr KARBOHIDRAT.
Sutkada 1ÇV-nə təxmini təlabat
Ağır
fiziki işlə məşgul
olan, cəkisi normadan aşağı
olan insan |
25
– 30 CV |
Orta
ağirlıqda əməklə
məşgul olan,cəkisi normal
olan insan
|
20
– 22 CV
|
Oturaq
işlə məşgul olan insane |
15
– 18 CV |
Az
hərəkətli, cəkisi
normadan bir qədər artıq
olan insan |
12
– 14 CV |
Cəkisi
normadan artıq olan xəs*tələr |
10
CV |
Piylənməsi
olan xəstələr |
6
– 8 CV |
Təqvim
Hava
