VEGETERIAN QIDALANMA
VITAMINLƏR VƏ MIKROELEMENTLƏR
VEGETARİAN QİDALANMA
Vegetarian qidalanma bitki mənşəli qidalara əsaslanır.
Bura – meyvə, tərəvəz, dənli bitkilər, paxlalı bitkilər
(lobya, noxud, mərci) , qozlar və tumlar aiddir.
Bitki mənşəli məhsulların tərkibində xolesterin
yoxdur. Ümumilikdə götürdükdə isə onlar aşağı kalorili
olub, yağlarla çox kasaddırlar. Lakin bu məhsullar
bitki lifləri, vitaminlər və mikroelemenlərlə zəngindirlər.
Vegetarian dieta diabet xəstəliyindən əziyyət çəkən
şəxslərdə sağlam qidalanmanı təmin edə bilər. Begetarianlarda
artıq çəkinin əmələ gəlməsi, xolesterinin səviyyəsinin
yüksəlməsi, arterial təzyiqin qalxması ehtimalı
çox aşağı olur. Bundan əlavə vegetarianlarda ürəyin
işemik xəstəliyi, damar divarının zədələnməsi, ağciyər
və yoğun bağırsağın xərgənci və osteoparozun əmələ
gəlməsi nəzərəçarpacaq dərəcədə az olur.
I tip diabetli xəstələr vegetarian qidalanmaya başladıqdan
sonra daha az insulindən istifadə edə bilərlər.
II tip diabetli xəstələr isə vegetarian qidalanmaya
başladıqdan sonra çəkisini azalda bilərlər.
MƏN KİFAYƏT EDƏCƏK QƏDƏR ZÜLAL ALA BİLƏRƏMMİ ?
Əksər insanlar düşünürlər ki, belə dieta onları
kifayət qədər zülalla təmin edəcəkmi? Lakin burada
narahat olmağa heç bir əsas yoxdur. Vegetarianların
əksəriyyəti onlara lazım olan zülalı, zülalla zəngin
dənli biktilərdən, paxlalılardan, qoz və tumlardan
ala bilərlər. Başqa qrup vegetarianlar isə zülalı
bəzi heyvani mənşəli qidalardan alırlar.
Sağlam gidalanmanın rejimi məhsulları bir neçə
qrupa ayırır, məsələn: yağlarla kasad süd məhsulları,
balıq, molyuska və quşlar.
VEGETARİANLIĞIN NÖVLƏRİ
Vegetarianlığın ardıcılları heyvani mənşəli qida
qəbul edib, etməməsindən aslı olaraq bir neçə qrupa
bölünürlər. Vegetarianlığın 5 növü məlumdur: ciddi,
südlü, yumurta ilə əlaqəli, südlü-yumurtalı və yarımvegetarianlıq.
Aşağıdakı cədvəldə her bir növ vegetarianların nə
ilə qidalandığı görünür.
Vegetarianlığın növü
Ciddi vegetarianlar:
Yeyirlər: Meyvə, tərəvəz, paxlalılar, dənli bitkilər,
bitki tumları
Yemirlər: Ət, balıq, molyuska, quş, süd məhsulları,
yumurta
Süd vegetarianları:
Yeyirlər: Meyvə, tərəvəz, paxlalılar, dənli bitkilər,
bitki tumları, süd məhsulları
Yemirlər: Ət, balıq, molyuska, quş, yumurta
Yumurta vegetarianları:
Yeyirlər: Meyvə, tərəvəz, paxlalılar, dənli bitkilər,
qoz, bitki tumları, yumurta
Yemirlər: Ət, balıq, molyuska, quş, süd məhsulları
Yarımvegetarianlar:
Yeyirlər: Meyvə, tərəvəz, paxlalılar, dənli bitkilər,
qoz, bitki tumları, balıq, molyuska, quş, süd məhsulları,
yumurta
Yemirlər: Ət
VEGETARİN DİETAYA KEÇİD
Əgər siz vegetarian dietaya keçməni sınaqdan keçirmək
istəyirsinizsə, dietoloqla məsləhətləşməlisiniz.
Dietoloq sizə menyudan çıxarmaq istədiyiniz məhsulu
hansı məhsulla əvəz etməyə kömək edə bilər. Dietoloq
əmin etməyə kömək edər ki, siz orqanizminizə lazım
olan bütün qidalı maddələri – vitaminlər, mikroelementlər,
zülallar, yağ və karbohiratlar qəbul edəcəksiniz.
Bu da “vegetarianlığa keçidə” bir neçə məsləhət.
• Bir neçə həftə ərzində həftədə bir gün olmaqla
vegetarianlığa başlayın. Əvvəlcə sizə tanış olan
yeməkdən başlayın, məsələn: qaqabaşaq kaşası tərəvəs
sousu olə.
• Reseptləri vegetarian kulinar kitablarından götürərək
oxuyun.
• Çalışın vegetarian restoranları ziyarət edəsiniz.
Ola bilər ki, gördüyünüz yeməklərin müxtəlifliyi
sizi heyran etsin.
• Menyuda ət, balıq, quş və molyuskanın miqdarını
azaldın. İdeal porsiya təqribən 50 qr-dan çox olmamalıdır.
Əti kublara və ya zolaqlara bölüb, ona salat və
ya sıyıq əlavə edin.
Menyuda daha çox dənli, paxlalı və tərəvəz olan
məhsullara üstünlük verin. Çili hazırlanmasında
qızardılmış, pörtlədilmiş ət yeməklərini paxlalar
ilə əvəz edin. Bu, bütün vitamin və mikroelementlərə
aid deyildid. Belə ki, bitki mənşəli məhsullarda
B qrup vitamini az, onda tez həzm olunan dəmir və
sink kifayət qədər olmur.
İtaliya sousunun tərkibində sarımsaq, zeytun yağı,
tomat, kəklikotu, duz, istiot, çin istiotu vardır.
Antioksidantlarla zəngindir.
VİTAMİN VƏ MİKROELEMENTLƏR
Lazımi qədər vitanim və mikroelementlər sizin orqanizminizin
yaxşı işləməsini təmin edir. Vitamin və mikroelementləri
qəbul etdiyiniz qidalarla qəbul edə bilərsiniz.
Vitanim və mirkoelementləri həb şəklində də qəbul
edə bilərsiniz. Bunlar bioloji aktiv əlavələr adlanır.
Diabetli şəxslərin əksəriyyəti vitamin və mikroelementləri
qidanın müxəlifliyi hesabına kifayət qədər qəbul
edirlər. Lakin bəzi diabetli şəxslərdə vitanim və
mikroelementlərin çatışmazlığı ola bilər. Bu defisit
orqanizmin lazımi dərəcədə vitamin və mikroelementlərin
olmaması ilə əlaqədardır.
VİTAMİN ÇATIŞMAZLIĞI
Diabetli şəxslərin əksəriyyəti kifayət qədər A
vitamini qəbul edir. Bundan başqa həmin insanlar
E və C vitaminlərini də kifayət qədər qəbul edirlər
ki, yalnız bəzilərinə bu vitaminləri miqdarını artırmaq
lazım olur. Öz şəxsi həkiminizlə xüsusilə bu barədə
mütləq məsləhətləşin.
Adətən diabetli xəstələrdə B qrup vitaminlər kifayət
qədər olur. B qrup vitaminlərə vitamin B1 (tiamin),
vitamin B2 (riboflavin), vitamin B3 (niasin)1, vitamin
B6 (piridoksin), vitamin B12 və folasin3 aiddir.
Əgər diabet sizdə pis kompensassiya olunubsa, B
qrup vitaminlkəri sidiklə itirmə təhlükəsi ilə üzbəüzsünüz.
Sizin sağlamlığınıza cavabdeh tibb işçisi sizə B
qrup vitaminləri ilə zəngin məhsullar məsləhət görə
bilər. Təcrübələr göstərir ki, B6 vitaminin çatışmazlığı
qlükozaya tolerantlığın pozulmasının nəticəsi ola
bilər. Qlükozaya tolerantlığın pozulması göstərir
ki, sizin orqanizminiz insulin istehsalı və istifadəsində
çətinliklər yaşayır. 
MİKROELEMENT ÇATIŞMAZLIĞI
Xrom. Diabetli xəstələrin əksəriyyəti kifayət qədər
xrom qəbul edir. Lakin bəzilərində xrom çatışmazlığı
ola bilər. Xrom çatışmazlığı qanda şəkərin və yağların
səviyyəsinin artmasına və qlükozaya tolerantlığın
pozulmasına səbəb ola bilər.
Bitki mənşəli vitamin və mineral mənbəələri
Vitamin və ya mikroelementlər
Onların əsas qida mənbəələri
Vitamin A
Qaraciyər, tunes5, açıq narıncı rəngli meyvə və
tərəvəz, yastı göyərtilər
Vitamin B1 (tiamin)
Donuz əti, günəbaxan yağı, çiy tumlar
Vitamin B2 (riboflavin)
Qaraciyər, ördək, skumbriya balığı, süd məhsulları7
Vitamin B3 (niasin)1
Quş əti, balıq, dana əti8
Vitamin B6 (piridoksin)
Kartof, banan türk noxudu, gavalı soku, quş əti,
balıq, qaraciyər.
Vitamin B12
Balıq, molyuska, qaraciyər
Vitamin C
Sitrus bitkiləri, yemiş, çiyələk, kivi, istiot,
brokolli, brüssel kələmi10
Vitamin D
Balıq, vitamin əlavə edilmiş süd, kərə yağı, marqarin,
yumurta11
Vitamin E
Qoz, tərəvəz tumu, bitki yağları12, manqo, qaragat,
alma13
Folasin
Paxla, göyərti1, qulançar, qaraciyər, buğda cücərtiləri
Kalsium
Yoqurt, süd, kəsmik
Xrom
Buğda cücərtiləri, pivə mayası, çiy toxumlar, qaraciyər,
ət, pendir.
Mis
Krablar, qaraciyər, qoz, tərəvəz tumları, gavalı,
üzüm
Dəmir
Molyuska, ət məhsulları, qaraciyər, soya, boranı
tumları
Maqnezium
Qoz, tərəvəz tumları, paxla, çiy meyvə tumları,
göyərti, balıq
Manqan
Təmizlənməmiş buğda, tərəvəz, qoz, meyvələr
Kalium
Meyvələr, tərəvəzlər, paxla, balıq, süd, yoqurt
Selen
Molyuska, balıq, qaraciyər, qoz, təmizlənməmiş buğda
Sink
Ət məhsulları, qaraciyər, molyuska
1 Rusiya və Avropa ölkələrində niasin vitamin Bs
və ya vitamin PR, vitamin B3 amerikan mənşəli mənbələrdən
fərqli olaraq pantotenat turşusu kimi qeyd olunur.
2. Sianokobalamin
3. Fol turşusu, vitamin Bc
Əgər laborator analizlərin sizdə xrom defisiti aşkar
olnubsa, müalicə həkimi mütləq sizə xrom əlavələri
təyin etməlidir. Əgər sizdə xromun səviyyəsi kifayət
qədərdirsə, əlavə xrom qəbul etmək qanda şəkər və
yağlara müalicəvi təsir göstərməz.
Mis və manqan. Mis və manqanın defisiti qlükozaya
tolerantlığın pozulmasına gətirib çıxaracaq. Diabetli
xəstələrin az bir qismində mis və ya manqan defisiti
olur. Bu səbəbdən də onların çatışmazlığı nadir
hallarda olur.
Selen və dəmir. Selen çatışmazlığı diabetli xəstələrdə
nadir hallarda olur. Diabetli xəstələrdə dəmir defisiti
diabetlə xəstə olmayanlara nisbətən az fərqlənir.
Maqnezium. Əgər diabetli xəstələrdə qanda şəkərin
miqdarı çətin tənzimlənirsə və ya keton cisimçikləri
çoxdursa, deməli, orqanizmdə maqnezium defisiti
vardır. Maqnezium çatışmazlığı orqanizmin insulinə
həssaslığını azaltmış olur.
Əgər laborator analizlərin nəticəsinə görə sizdə
maqneziumun seviyyəsi enibsə, həkim sizə mütləq
maqnezium tərkibli əlavələr təyin etməlidir.
Sink. Diabet xəstələri, xüsusən də çətin kompensasiya
olunan diabetdə sink defisitinə həssas olur. Sink
çatışmazlığı qlükozaya tolerantlıq əmələ gətirə
bilər. Əgər laborator analizlərin nəticəsinə görə
sizdə sinkin səviyyəsi enibsə, həkim sizə mütləq
sink tərkibli əlavələr təyin etməli və ya tərkibində
sink olan qidalar məsləhət görməlidir.
4. B12 istisna olmaqla bütün B qrup vitaminlərlə
zəngin qida xəmir mayasıdır.
5. Bunlardan başqa treska, palma və gənəgərçək yağı,
az miqdarda da yumurta və kərə yağı da aiddir.
6. Əsasən arpa və qarabaşaq
7. Bu məhsullarla yumurta, kəsmik və qarabaşaq
8. Heyvani mənşəli qidalardan niasin qaraciyərdə,
donuz ətində və qızıl balıqda olur.
9. B6 vitamini ən çox ətdə, boyrəklərdə, bitki mənşəli
məhsullarda isə arpada olur.
10. Vitamin C ilə zəngin qidalar limon, kələm, itburnu,
qara qarağat, feyxoa, qrepfrutdur.
11. D vitamini ilə zəngin qidalara dənizin dərinliklərində
yaşayan balıqlarda – paltusa, tunsa, treska və heyvan
qaraciyəri aiddir.
12. Xüsusən də gənəgərçək, soya və qarğıdalı
13. Xüsusən də cücərtilər, paxla, ispanaq, kress
salatı, lüsern, yumurta və dəniz balığı.
Təqvim
Hava
