Diabet zamanı sağlam qidalanmanın əsasları

Əsas nə qədər yeməyin yox, nə qədər mənimsəməyindir

Diabet xəstliyi qida həzmi zamanı bizim qanımıza daxil olan şəkərin, bədənimizin hüceyrələri tərəfindən çətin mənimsənilməsidir. Şəkər(qlükoza)- bu əsas enerji mənbəyi olub, bizim orqanizmimizin hüceyrələri üçün “yanacaq“ mənbəyidir.Şəkərin qandan hüceyrələrə keçməsi və enerjiyə çevrilməsi üçün insulin lazımdır. 1-ci tip şəkərli diabetdə mədəaltı vəzi praktik olaraq insulin hasil etmir.2-ci tip şəkərli diabetdə isə insulin ola bilsin ki, kifayət qədərdir, lakin o pis işləyir və ya təsir göstərə bilmir(insulinrezistentlik). Nəticədə şəkərin artıq olmasına baxmayaraq, hüceyrələr lazımı miqdarda enerji almırlar- “bolluq içində aclıq“. Hüceyrələr “aclıq çəkirlər” biz isə zəiflik, iş qabiliyyətinin aşağı düşməsini hiss edirik, çoxlu maye içirik, tez-tez tualetə gedirik. Əgər qanda şəkəri norma həddində saxlaya bilsək, bütün bunlardan qurtula bilərik. Diabeti olmayan insanlarda acqarına səhər qanda şəkər 5.5 mmol/litr-ə(100 mq/%) qədər, yeməkdən 2 saat sonra isə 7.8 mmol/litrdən(142 mq/%) yuxarı olmur. Bu rəqəmlərə nail olmağa çalışmaq lazımdır, lakin Sizin üçün uyğun gələn qanda şəkərin səviyyəsini Sizin müəlicə həkiminiz deyə bilər. Qanda şəkərin səviyyəsini normallaşdırmaq üçün ən vacib şərt səmərəli sağlam qidalanmadır. Nəzərə alın ki, hansısa xüsusi diabetik qidalanma yox, xoşbəxt və uzun ömür sürmək istəyən hər kəsə lazım olan səmərəli sağlam qidalanmadır. Lakin ən başlıcası odur ki, bu qidalanma sistemi imkan verir ki, yeməkdən sonra qanda şəkər çox artmasın, belə ki, o insulinin “tədricən” ifrazına “uyğunlaşmışdır”. Belə qidalanma 1-ci və 2- ci tip diabetlər üçün məsləhət görülür, lakin artıq dediyimiz kimi hamı üçün çox faydalıdır.

Əgər siz “Diabet məktəbində” düzgün sağlam qidalanma qaydalarını öyrənməmisinizsə, həkimlərin bütün səyləri, ən bahalı dərmanlar və nüfuzlu klinikalar hamısı səmərəsiz olacaqdır.

Biz məsləhət görürük ki, müəəyən vaxtdan sonra siz yenidən bu mövzuya qayıdasınız və sizin qidalanmanızın məsləhət görülənlə uyğun gəldiyini təhlil edəsiniz. Gün ərzində nə yemisinizsə, hamısını bir vərəqə yazın və bunu qidalanma qaydaları ilə müqayisə edin. Əgər səhflər tapılırsa, növbəti gün üçün qidalanma planı tərtib edib, onları aradan götürün. Beləliklə, tezliklə siz, düzgün qidalanmağı öyrənəcəksiniz.

"Biz nə yeyiriksə, ondan ibarətik".

Düzgün qidalanma çətin və bahalı deyildir, siz hətta görəcəksiniz ki, ərzaqlara çəkdiyiniz xərc azalmışdır. Sizin “məsləhət görülməyən” ərzaqlardan azacıq yeməyinizdə elə bir pis şey yoxdur. Əgər siz bunu qaydalara uyğun nəzərə alsanız və sizin qidalanmağınızın əsas hissəsi məsləhət görülən ərzaqlardan təşkil olunursa, onda bu qanda şəkərin artmasına səbəb olmayacaqdır. Siz buna həmişə müstəqil olaraq qlukometrin köməyi ilə qanda şəkəri təyin etməklə nəzarət edə bilərsiniz. Bundan qat-qat pis o olar ki, siz daim qadağalar haqda fikirləşməklə öz həyatınızın keyfiyyətini aşağı salasınız.

Siz nə qədər çox bilirsinizsə, məhdudiyyətlər də bir o qədər az olacaqdır.

Ona görədə dərk edib, öz qidlanmanıza yanaşmalısınız, başa düşməlisiniz ki, hansı ardıcıllıqla və nə üçün bu və ya digər ərzaqı yemək lazımdır. Yadınızda saxlayın ki, sizin sağlamlığınızın məsuliyyəti tamamilə sizin özünüzə aiddir. Sizin daim seçiminiz vardır: siz özünüzü necə hiss edə bilərsiniz, sağlam və ya xəstə olum, həyatda nəyəsə nail olmaq. Heç kim sizi düzgün qidalanmağa məcbur edə bilməz və buna nəzarət edə bilməz. Siz özünüz qərar qəbul edirsiniz və çalışmağa başlayırsınız.

"Çalışmasan heç nəyə nail ola bilmərsən"

Sağlam qidalanmağın əsas qaydaları bunlardır:

Çörək və ya karbohidrat (ÇV) (hər ikisi eyni şeydir) vahidini hesablamaq və hesabini aparmaq lazımdır. Çorək vahidinin (CV) hesablanma cədvəlinə bax. Bütün ərzaqları eyni miqdarda karbohidrata malik olan hissələrə bölmək olar.Belə bir porsiyanı bir çörək vahidi kimi qəbul ediblər. Bir ÇV- 10-12 qram mənimsənilən karbohidratdır.

Çörək vahidinin hesablanması sistemi imkan verir ki, yeyilən karbohidrarların miqdarı asanlıqla hesablansın. Bir günə lazım olan karbohidratların miqdarı insanın bədən quruluşundan, müalicənin məqsədindən (şəkərin hansı səviyyəsinə nail olmaq lazımdır), fiziki aktivlikdən, qəbul olunan qidalardan asılıdır. Nəticədə, əgər karbohidratların miqdarı düzğün seçilibsə və aşağıdakı qidalanma qaydalarına əməl olunursa, qanda şəkərin səviyyəsi gün ərzində normal qalacaqdır ki, bunu da asanlıqla qlukometrin köməyi ilə yoxlamaq olar.

Hər şeydın əvvəl aydınlaşdırmaq lazımdır ki, hansı ərzaqların tərkibində karbohidrat vardır. Çörək vahidi aşağıdakı qrup ərzaqların tərkibində vardır.

А). Dənli bitkilərdə - sıyıqlarda (каşalarda)-istənilən, o cümlədən qarabaşaqda, çörəkdə (istənilən), makaronlar, un, nişasta.

B). Meyvələr, giləmeyvələr, şirələr.

V). Duru süd məhsullarında- süddə, qatıqda, yoqurtda, zərdabda.

Q). Tərəvəzlərdən kifayət qədər karbohidrat yalnız kartofda vardır.

D). Təmizlənmiş(rafinə olunmuş) karbohidratlar-qənd, bal, mürəbbələr, şəkərli bişintilər və digər tərkibində təmiz şəkər olan ərzaqlar.

Digər ərzaqlarda karbohidratlar o qədər azdır ki, əgər onları adi miqdarda yeyirsinizsə, onları nəzərə almamaq olar.

2. Qidanın tərkibində lazım olam miqdarda karbohidratlar olmalıdır. Əgər siz onu çox az yesəniz (tez tez rast gələn səhf), əksinə, onda qanda şəkər qalxacaqdır. Bu ona görə baş verir ki, qida ilə karbohidladlar daxil olmadıqda, onda qara ciyər onları hasil etməyə başlayır və çox vaxt lazım olduqdan artıq edir, buna görədə qanda şəkər nəzarətsiz yüksəlir.

Üstünlüyü, əsasən nişastalı qidada olan tədricən mənimsənilən karbohidratlara vermək lazımdır. Qidanın sutkalq kaloriliyinin 50-60%-i sağlam insalarda olduğu kimi, karbohidlatların payına düşməlidir. Əgər bu miqdarı çörək vahidinə çevirsək, bu günə minimum 10-12 ÇV edir. Yüngül fiziki fəaliyyət zamanı orta hesabla, günə 12-15 ÇV lazımdır. Fiziki aktivlik artdıqca onların miqdarını artırmaq lazımdır, belə ki, əsas enerjini orqanizm karbohidratlardan hasil edir.

3. Gün ərzində ÇV-nin bərabər bölünməsi.

Bu ona görə lazımdır ki, qanda şəkər daim lazım olan səvviyədə saxlanılsın. Təsəvvür edin ki, bir qida qəbulu zamanı siz çoxlu miqdarda karbohidrat yeyirsiniz, onlar hüceyrələr tərəfindən mənimsənilməyə macal tapmır və qanda şəkər güclü sürətdə yüksəlir. Digər qida qəbulu zamanı karbohidrat az qəbul edirsiniz, hücüyrələr aclıq çəkir və qara ciyər (karbohidratların eytiyat kimi yiğildığı yer) şəkəri qana göndərməyə başlayır və şəkər sürətlə yüksəlir. Buna görədə karbohidratların hamısının sadəcə olaraq orqanizmanıza düşməsi yox, onun hüceyrələr tərəfindən mənimsənilməsi lazımdır, bunun üçün isə onların gün ərzind barabər bölüşdürülməsi məqsədə uyğundur.

"nə qədər yeməyin yox, nə qədər mənimsəməyin vacibdir"

4. “ Tədricən mənimsənilən” karbohidratlara üstünlük verin, çünki onlar qana tədricən daxil olurlar və hüceyrələr tərəfindən mənimsənilməyə vaxt tapırlar. Bu halda qanda şəkər əhəmyətsiz yüksəlir. Karbohidratların sorulmasını dahada ləngitmək üçün, hər qida qəbulu zamanı tərəvəzlərdən istifadə edin. Onlar toxluq hissi yaradır, bağırsaqların yaxşı işləməsinə səbəb olur, orqanizmdən şlakları xaric edirlər. Təvəzlər arıqlamaq üçün mütləq lazımdır. Siz onunla mədəni doldurursunuz, lakin çəkiniz artmır. Baləliklə, gündə 3 dəfə tərəvəz yeyin. Yapon tədqiqatçıları sübut ediblər ki, hər gün göyərti yeyilərsə, onda orqanizmə damarları zərərli təsirlərdən qoruyan kifayət miqdarda vitaminlər və antioksidantlar daxil olur. Çalışın hər gün bir dəstə göyərti yeyəsiniz. Bununla siz orqanizminizə vitaminlərin və mikroelementlərin daxil olmasınl həll edəcəksiniz. Həmçinin müxtəlif vitaminli otlardan da istifadə etməyi yaddan çıxarmayın.

5. Sizin qida rasionunuzda nə qədər az təmizlənmiş (rafinə olunmuş) karbohidratlar olsa(qənd və şəkər tozu, pirojnalar, tortlar, mürəbbələr),sizin orqanlarınız o qədər yaxşı işləyəcəkdir. Bu ərzaqlar qida rasionuna yalnız bizim əsrdə daxil olmuşdır. Təkamül nöqteyi nəzərindən onlar istənilən sağlam adama yabançıdır. Təmiz şəkərdən imtina etmək, bu təkcə diabetli insanlar üçün yox, istənilən sağlam adama da aiddir.

6. Əgər sizin çəkiniz artıqdırsa və ya yağ mübadiləsi pozulubsa, çalışın ki, yağların miqdarını qidada iki dəfə azaldasınız.

İdeal çəki = (boy-100)-5-15% -qadınlar üçün

İdeal çəki = boy-100 kişilər üçün

Bitki yağı da heyvani yağlar kimi bədən çəkisini güclü artırır. Köklük isə 2-ci tip şəkərli diabetdə(İAOŞD) insulinin pis işləməsinin əsas səbəblərindən biridir. Əgər Siz hətta bir neçə kiloqram arıqladıqda belə(hələ ideal çəkidən çox uzaqsınız), bu hüceyrələr tərəfindən şəkərin mənimsənilməsini güclü sürətdə artırır (belə ki, insulin yaxşı işləməyə başlayır). Öz qarşınıza real yerinə yetirilə bilən məqsəd qoyun: Hər ay 2 kiloqram arıqlamaq lazımdır. Sürətlə arıqlamaq sağlamlıq üçün təhlükəlidir, belə ki, ürək-damar sistemi çəkinin sürətlə dəyişməsinə uyğunlaşa bilmir. Ona görə də tədricən-ayda 2-3 kiloqram arıqlamaq lazımdır. Əgər siz arıqlamaq istəyirsinizsə, yadda saxlayın ki, qidada yağ gizli və aşkar şəkildə olur. Biz arıqlamaq üçün çalışmağa başladıqda,asanlıqla aşkar yağları rasiondan çıxardırıq, lakin avtomatik ( fikirləşmədən) daha çox gizli yağlar yeməyə başlayırıq.

Aşkar yağdan imtina edin:yalnız yağsız ətdən istifadə edin və isifadə etməmişdən qabaq toyuğun dərisini soyun, bulyonun səthindən yağı götürün, çalışın yağ və marqarindən istifadə etməyəsiniz. Yeməyi minimal miqdarda yağla hazırlayın (və ya tamamilə yağsız)- duxovka və ya qrildə. Yumutta hər gun 1 dənədən artıq yeməyin.

Gizli yağlardan istifadə etməyin: üstünlüyü yağsız kəsmiyə, südə verin. Pendiri az yeyin. Bitki zülallarından istifadə edin(soya, paxla, noxud, göbələklər, lobya). Heyvan mənşəlilərdən fərqli olaraq(ət, balıq) onlarla yağ daxil olmur. Souslara fikir verin: onların bəzilərində, məsələn, mayonezdə çoxlu yağ olur. Çalışın qizardılmış yeməyi minimuma endirəsiniz, çünki onun tərkibində hazirlama zamanı sizin ora əlavə etdiyiniz çoxlu miqdarda yağ olur.

Çəkinin aşağı düşməsi zamanı, həmçinin arterial təzyiq normallaşır, çox zaman ayaqlarda və beldə olan ağrılar keçib gedir. Əgər sizin arterial təzyiqiniz yüksəkdirsə, o zaman, ona müntəzəm nəzarət üçün evdə tonometr olmalıdır. Bir daha təkrar edirik, bədən çəkisini kəskin azaltmağa çalışmayın. Sübut olunmuşdur ki, tədricən arıqlamaq lazımdır, onda bu daha yaxşı nəticə verər. Həftəyə 500 qram tamamilə kifayətdir və yaxşı nəticədir.

Alkaqolda çəkiyə çox güclü təsir göstərir, çalışın ondan istifadə etməyəsiniz və ya minimum istifadə edin.

Arıqlamağa, səmərəli kiçik porsiyalarla, gündə 5-6 dəfə yeməklə nail olmaq lazımdır və bu zaman yemək dadlı, müxtəlif olmalıdır.

7. Aclıq diabetin adətən daimimi yol yoldaşı olur. Bəzən biz onu aşağı salmaq üçün ən bahalı dərmanları belə tətbiq edirik, lakin nəticə çoxda uğurlu olmur. Bu ona görə baş verir ki, biz sağlam qidalanma qaydalarına əməl etmirik. Aclıq hissinin sizi narahat etməməsi üçün, kifayət miqdarda zülallar, vitaminlər və mikroelementlər yemək lazımdır. Zülallardan sizə daha çox uyğun gələn paxlalılar, soya ərzaqları, yağsız kəsmik, yağsız ət və balıq, göbələklər, tərkibində az yağ olan pendirlərdir. Lazım olan miqdarda vitamin və mikroelementlər almaq üçün hər qida qəbulu zamanı tərəvəz və meyvədən istifadə edin.

8. Qidada duzun miqdarını azaltmaqla , Siz dərhal bir neçə nəticəyə nail olursunuz: ariqlama prosesi sürətlənir, arterial təzyiq aşağı düşür( əgər siz çox duz yeyirsinizsə, bir çox hipotenziv preparatlar təsir edə bilmir) və müəyyən vaxtdan sonra siz yeməyin dadını daha yaxşı hiss edəcəksiniz. Yuxarı arterial təzyiq zamanı, yeməkdə sutkada 5 qramdan artıq duz olmalı deyil, bura çörəkdə, supda və digər ərzaqlardakı duzlar da daxildir və bu təxminən yarım çay qaşığı edir.

Əgər vizual olaraq yediyimiz səhər yeməyini, naharı və şamı (qidanın əsas qəbulları) birlikdə qida ilə dolu bir boşqab kimi təsəvvür etsək, onda onun yarısı tərəvəzlərdən(50%), dörddən biri (25%) karbohidratlı qidadan, dörddən biri (25%) isə zülallı ərzaqlardan ibarət olmalıdır. Sizin boşqabınızın bu və ya digər inqridientləri hansı şəkildə olacaqdır, bunu siz öz zövqünüzə görə seçirsiniz, lakin ən əsası proporsiyanı gözləməyə çalışın. Belə nisbət balanslaşdırılmışdır və asan əməl oluna biləndir. Bu “boşqab qaydasında”, qidanın balanslaşdırılmasının sirri gizlənir ki, bu da qanda şəkərin yaxşı səviyyəsinə nəzarət etmək üçün lazımdır. Qlukometri götürün və buna özünüz əmin olacaqsınız.

Daha bir məsləhət: yeməyi yalnız təkcə özünüz üçün hazırlamayın. Qoy bütün ailə daha sağlam qida ilə qidalansın. Qısa müddətli dietalar yalnız orqanizmə ziyan vurur və nəticədə, siz həll olunmamış problemlərlə qalırsınız. Uzun müddətli kömək yalnız qidalanmanın dərk olunmuş planlaşdirilmasından və onun faydalı dəyişikliyindən alınır.

Səmərəli qidalanma kimi, mentəzəm, gündəlik qanda şəkərin təyini həmçinin vacibdir. Yalnız siz təyin edə bilərsiniz, dərmanı düzgünmü qəbul edirsiniz, qidalanma yaxşı seçilmişdirmi? Pasientlərin düzgün qidalanma qaydalarını və qanda şəkərə özünün nəzarətinin öyrənməsi- bu diabetin kompensassiyasının əsasıdır. Bunun üçün “Diabet Məktəbinin” tam kursunu keçmək və müntəzəm olaraq onu təkrarlamaq lazımdır.

Siz öz xəstəliyinizi özönüz müalicə edirsiniz,həkim sizə yalnız kömək edir.

Karbohidratların ÇÖRƏK VAHİDİNƏ əsasən hesablanması üzərində daha ətraflı dayanaq

1 ÇV- bu 10-12 qram mənimsənilən karbohidrat deməkdir. ÇV-nin hesablama qaydası imkan verir ki, tamamilə dəqiq və sadə yolla ərzaq məhsullarında karbohidratların miqdarı təyin olunsun.

İstənilən şəkildə yeyilən bir çörək vahidi qanda şəkəri orta hesabla1,7 - 2 ммоль/l (30-36 mq/%) artırır (preparatların şəkər salıcı təsiri nəzərə alınmadan). Ona görədə öz qidanızda bir ÇV-ni digəri ilə əvəz edə bilərsiniz, yalnız bilmək lazımdır ki, hansı karbohidrat sürətlə, hansı tədricən sorulur. Əvəzetməni yaxşı olar ki, eyni miqdarda ÇV-i və eyni sürətlə mənimsənilən karbohidratla edəsiniz. Aşağıda normal çəkili insanlar üçün orta qidalanma normaları verilmişdir. Artiq və az çəkidə norma individual seçilir.

KARBOHİDRAT İSTİFADƏSİNİN SUTKALIQ NORMALARI

Ağır fiziki əmək zamanı ____ sutkada 25 ç. v.

Orta fiziki əmək zamanı:
kişilər ______________ sutkada 20-21 ç. v. qadinlar ______________ sutkada 18-19 ç. v.

Stasionarda, fiziki fəaliyyət az olduqda:
kişilər ______________ sutkada 15-16 ç. v. qadinlar ______________ sutkada 12-14 ç. v.

Səhər yeməyi___________ 3-4 ç. v.
Nahar_____________ 5-6 ç. v. Şam _____________ 3-4 ç. v.

1500 kilokalorilik qidalanma planı(12 çörək vahidinə uyğun)

1- CI SƏHƏR YEMƏYI- 2 ÇÖRƏK VAHİDİ ( saat 730 – 800)

Tərəvəz salatı(yağsız) və ya istənilən şəkildə tərəvəz.
1\2 stəkan bişmiş yarma(düyü, qarabaşaq, vermişel, yulaf yarması və s.) bu 1 ÇV-dir 1 tikə 30 qramlıq istənilıən çörək- bu 1 ÇV-dir
2 tikə yağsız kolbasa və ya 2 sosis və ya 2 tikə bərk pendir(yağsız kəsmik). Ümumi şəki 60 qram.
Bir stəkan çay və ya kofe.

2- CI SƏHƏR YEMƏYI- 2 ÇÖRƏK VAHİDİ ( saat 1030 – 1100) 1meyvə- 1 ÇV (100 qramlıq 1qırmızı və ya yaşıl alma və ya 1armud və ya 1apelsin və ya 2 gavalı və ya 2 mandarin və ya 12-15 çiyələk meyvəsi və ya 200 qram 2\3 stəkan albalı və ya qarağat)
1 tikə 30 qramlıq çörək. + 30 qr. pendir və ya kolbasa

NAHAR- 3ÇÖRƏK VAHİDİ (1330– 1400)

Tərəvəz salatı(yağsız) və ya istənilən şəkildə tərəvəz.
Tərəvəz supu (əgər kartof və ya yarma azdırsa onları hesablamamaq olar)
Qarnir: 1 stəkan bişmiş yarma (2 ç.v.)
1 tikə 30 qramlıq çörək. (1 ç.v.) + 2 sosis və ya kotlet və ya balıq

2-ci NAHAR- 1 ÇÖRƏK VAHİDİ (1630– 1700) 1 stəkan qatıq və ya süd + 90 qr. yağsız kəsmik.

1- CI ŞAM YEMƏYI- 2 ÇÖRƏK VAHİDİ ( saat 1930 – 2000) Tərəvəz salatı(yağsız).
1\2 stəkan bişmiş yarma və ya yumurta boyda 2 kartof və ya 2 xörək qaşığı kartof puresi. +1 tikə 30 qramlıq çörək 100 qr qızardılmış ət və ya göbələk və ya kotlet və ya balıq.

2- CI ŞAM YEMƏYI- 2 ÇÖRƏK VAHİDİ ( saat 2230 – 2300)
1 meyvə +1 tikə çörək, 30 qr. pendir və ya yağsız kolbasa və ya biımış ət.

CƏMİ:
SUTKADA 12 ÇÖRƏK VAHİDİ.
Çörək vahidlərinin gün ərzində bölüşdürülməsi sizin istəyinizlədir: 3+1 səhər yemıyinə, 3+1 nahara, 3+1 şama, və ya 2+2, 2+2, 2+2.

Əgər sizin bədən çəkiniz artıqdırsa, yağlarin istifadəsini minimuma çatdırın. Məhz onlar köklüyün səbəbkarıdır.

İdeal çəki = (boy-100)-5-15% -qadınlar üçün

İdeal çəki = boy-100 kişilər üçün