QANDA QLÜKOZANIN MİQDARININ ARTMASI
QANDA QLÜKOZA
QLİKOZALAŞMIŞ HEMOQLOBİN VƏ ONUN TƏYİNİ
QİDALANMA
QİDALANMA REJİMİ
QİDALANMA VƏRDİŞLƏRİNİN POZULMASI
QANDA ŞƏKƏRİN NORMADAN AŞAĞI OLMASI VƏ YA HİPOQLİKEMİYA
QANIDAKI YAĞLAR
QLÜKOZAYA TOLERANTLIĞIN POZULMASI (QTP) VƏ ACQARINA QLÜKOZA SƏVİYYƏSİNİN POZULMAŞI (APQS)

QANDA QLÜKOZANIN MİQDARININ ARTMASI

Qanda qlükozanın miqdarının normadan yuxarı qalxması hiperqlikemiya (qanda qlükozanın miqdarının artması) adlanır. Qanda qlükozanın miqdarının artması – diabetin bir əlamətidir. Qanda qlükozanın miqdarının artması zaman ötdükcə sizin göz, böyrək, ürək, sinir və qan damarlarınızı zədələyə bilər.

QANDA QLÜKOZANIN MİQDARININ ARTMASININ SƏBƏBLƏRİ

http://www.az.synlab.de
•Siz normadan artıq qidalanmısınız
•Siz qidada həddən artıq çox karbohidrat qəbul etmisiniz
•Siz az miqdarda insulin qəbul etmisiniz
•Siz insulin qəbul etməmisiniz
•Siz diabet əleyhinə həblərdən az qəbul etmisiniz
•Siz diabet əleyhinə həb qəbul etməmisiniz
•Siz xəstələnmisiniz
•Siz stress keçirmisiniz
•Siz mütəmadi idman hərəkətini etməmisiniz və ya azaltmısınız

QANDA QLÜKOZANIN MİQDARININ ARTMASININ ƏLAMƏTLƏRİ

•Başagrısı
•Dumanlı görmə
•Susuzluq
•Aclıq
•Həzm pozğunluğu
•Sidik ifrazının sayının tezləşməsi
•Quru və qaşınan dəri
•Tənəffüsün meyvə tamlı olması
Bu əlamətlərin hər hansı birinin mövcudluğu qanda şəkərin səviyyəsini təyin edə bilməz. Yeganə inandırıcı üsul qanda şəkərin miqdarını təyin etməkdir (bax. Qanda qlükozanın miqdarının sərbəst təyini). Nəticə sizin sonrakı addımıza kömək edər.

QANDA QLÜKOZANIN MİQDARININ ARTMASININ MÜALİCƏSİ
Əgər sizdə qanda qlükozanın səviyyəsi 180 və 250 mg/dl-dirsə1
1.Həkim sizə tövsiyə etdiyi kimi hərəkət edin. Sizə aşağıdakı məsləhətləri verə bilər.
•Kiçik dozada əlavə insulin (tez təsir edən) yeritmək
•Gəzmək və ya digər idman hərəkətləri etmək
•Növbəti qida rejimində qidanın miqdarını azaldın
2. Qanda qlükozanın miqdarını hər saatdan bir yenidən ölçün. Əgər qlükozanın miqdarı 250 mg/dl olaqar qalıbsa, yoxlayın – diabetik ketoasidozun (bax. Keton cisimçiklərinin təyini) elamətləri varmı və ya hirepqlikemik hiperosmolyar qeyri-keton haldır (bax HHQV). Əgər bu əlamıətlərdən hər hansı biri müşayət olunubsa, təcili həkiminizlə əlaqə saxlayın.
Əgər sizdə qanda qlükozanın səviyyəsi 350 mg/dl-dirsə
Əgər sizdə qanda qlükozanın səviyyəsi 500 mg/dl yuxarıdırsa, təcili həkiminizlə əlaqə saxlayın.
Təcili həkiminizlə və ya sizi təcili olaraq xəstəxananın təxirəsalınmaz terapiya şöbəsinə çatdıra bilər hər hansı şəxslə əlaqə saxlayın. 1 mq/dl= 1 mg%, 180 və 250 mq/dl = 10.0-13.9 mmol/l. Md/dl qlükozanı mmol/l çevirmək üçün mq/dl-i 0.05551 (mmol/l) vurmaq lazımdır. Əksinə, mmol/l-i mq/dl-a çevirmək istəyirsinizsə, mmol/l-i 18.02 (mq/dl) bölmək lazımdır.
250 mq/dl uyğundur 13.9 mmol/l
350 mq/dl uyğundur 19.4 mmol/l
550 mq/dl uyğundur 27.8 mmol/l

5. Bu halda (son iki halda) təcili və ya təxirəsalınmaz yardım çağırmaq lazımdır.

Başlanğıca

QANDA QLÜKOZA

Orqanizm qəbul etdiyi qidanı qlükozaya qədər parçalayır. Qlükoza adi çəkərdir. O, qan vasitəsilə sizin hüceyrələrə daşınır. Hüceyrələr qlükozanı enerji mənbəyi kimi istafadə edir. Qlükozanın hüceyrənin daxilinə keçməsinə insulin kömək edir.
Diabetli xəstələrdə pozğunluq insulinlə əlaqədar yaranır. Bəzi hallarda insulin olmur (bax. Diabet 1-ci tip), digər halda isə qanda insulinin səviyyəsi ya çatışmır, ya da normal olsa belə orqanizmin onu istifadə etməsində çətinlik yaranır (bax. Diabet 2 -ci tip).
Əgər insulin öz funksiyasını yerinə yetirmirsə, qlükoza hüceyrənin daxilinə keçə bilmir, onun əvəzinə qanda toplanır. Qlükozanın miqdarı qandakı qlükozanın səviyyəsini göstərmiş olur.
Əgər qanda qlükozanın səviyyəsi yüksəkdirsə, bu, hiperqlikemiya və ya qanda şəkərin yüksək olması adlanır. Əgər qanda qlükozanın səviyyəsi normadan aşağıdırsa, bu, hipoqlikemiya və ya qanda şəkərin aşağı olması adlanır. Qanda şəkərin miqdarı normadan az və ya çoz olarsa, bu , sizə mənfi təsir göstərmiş olar və əhvalınızın dəyiçiıməsinə gətirib çıxarar (bax. Qanda şəkərin artması, Qanda şəkərin səviyyəsinin azalması).

Sağlamlığı qorumaq və əhvalınızı yaxşılaşdırmaq üçün həkimin sizə təyin etdiyi qanda şəkərin çox yüksək və çox aşağı səviyyələri arasındakı optimal həddi saxlamağa çalışın (cədvələ bax.).
Qanda şəkərin nə çox aşağı, nə də şox yuxarı olmaması, optimal saxlamaq üçün bəzi şərtlərə əməl etməlisiniz. Bunu əldə etmək qida, fiziki aktivlik və diabet əleyhinə dərmanların (və ya insulin) düzgün əlaqələndirmə halında mümkündür. Qanda çəkəri təyin etməyin ən asan yolu qanda şəkəri qlükometr adlanan aparatla ölçməkdir. Ugur əldə etmək üçün bir neçə məsləhəti dinləyin. Bu diapazon sizin evdə sərbəst halda ölçdüyünüz rəqəmlərə əsaslanır. Ola bilsin ki, bu optimal deyil. Buna görə də həkiminizlə məsləhətləşməlisiniz, optimal dozanı daha dəqiq təyin edə biləsiniz.
Diabetli xəstələrdə qanda qlükozanın optimal diapazon cədvəli.

QİDA
• Öz qida rejiminizi nəzarətdə saxlayın.
• Əgər müalicə həkiminiz və ya dietoloqunuz məsləhət görürsə, qida qəbulu arası müddətdə az da olsa bir şey yeyin.
• Qida qəbulu və ya qəlyanaltını həmişə eyni saatda həyata keçirin.
• Qida qəbulu və ya qəlyanaltı vaxtını heç vaxt təxirə salmayın.
• Hər gün eyni miqdarda qida qəbul edin.
• Əgər insulin qəbul edirsinizsə və qida qəbulunu azaltmaq və ya artırmaq istəyirsinizsə, mütləq bunu müalicə həkimi ilə məsləhətləşib korreksiya edin.

FİZİKİ AKTİVLİK
-Öz fiziki məşq kompleksinizə əməl edin.
-Əgər siz insulin və ya diabet əleyhinə tabletlər (sulfanilsidik çövhəri törəmələri və ya meqlinitinidlər) qəbul edirsinizsə, gün ərzində 1 saatdan çox məşq edəcəksinizsə ola bilsin ki, sizə qida qəbul etmək vacibdir. Qəlyanaltı təqribən hər hansı meyvə, meyvə şirəsi, bulku, kökə və s. ola bilər. Nə qədər və vaxt yemek lazım olduğunu dietoloq, diabetoloq və s. ilə məsləhətləşməlisiniz.

-Hər dəfə məşqdən sonra qanda şəkərin təyin edilməsi üçün şərait yaradın. Qanda şəkər idman hərəkətlərindən 10-24 saatdan sonrakı dövrdə enmiş olur.

DİABET ƏLEYHİNƏ TABLETLƏR VƏ İNSULİNLƏ MÜALİCƏ
• Həkimin sizə təyin etdiyi tablet və ya insulini mütləq qəbul edin.
• Əgər qlükozanın qanda səviyyəsi arzulanan diapazonda deyilsə, mütləq müalicə həkimi ilə əlaqə saxlayıb insulin və ya diabet əleyhinə tabletlərin dozalarında dəyişiklik etmək badərə məsləhətləşin. Ola bilər ki, bu və ya digət doza insulin (diabet əleyhinə tablet) sizə daha yaxşı təsir göstərəcək.
• Lazım olan vaxt insulin pompalarınlar istifadə edin. Pompa insulinin inyeksiyadan fərqli olaraq orqanizmə insulinin təbii yolla daxil olmasına xidmət edir.
•İnsulinin hara yeridilməsinin daha yaxşı olduğunu öz həkiminizdən öyrənin.
• Qanda şəkərin optimal saxlandığını bilmək üçün tez-tez yoxlayın. Əgər gündə bir dəfə yoxlayırdınızsa, bunu 2-3 dəfəyə kimi artırın.

Əgər siz
• Xəstələnmisinizsə,
• Normadan az və ya çox yemişsinizsə,
• Yemək vaxtını yubatmısınız və ya yaddsan çıxarmısınızsa
• Stress keçirirsinizsə
• İnsulin və ya
• Həddə artıq çox diabet əleyhinə dərman qəil etmisşinizsə
• Müntəzəm etdiyiniz fiziki hərəkətləri etməmisiniz və yahəddən artıq çox idman hərəkətləri etmişsinizsə
qanda şəkəri daha tez-tez yoxlamalısınız.
1. Bəzi hüceyrələr, məsələn sinir hüceyrəsi şəkəri insulinsiz də qəbul edir.

“Synlab laboratoriyaları” Size uzun illerin tecrwbesine ve beynelxalq elmi emekdaşlığa esaslanan ywksek deqiqlikli laboratoriya diaqnostikası teklif edir. http://www.az.synlab.de

Başlanğıca

QLÜKOZALAŞMIŞ HEMOQLOBİN VƏ ONUN TƏYİNİ

Hemoqlobin -zülaldır və eritrositlərdə olur. Hemoqlobin oksigeni ağciyərlərdən bədənin bütün hüceyrələrinə çatdırır. Digər zülallar kimi hemoqlobin də qlükoza kimi şəkərlə birləşə bilir. Bu əmələ gəldikdə qlikohemoqlobin adlanır (QHb).
Qanda nə qədər çox şəkər olsa, hemoqlobin bir o qədər çox birləşə bilər. Bir dəfə hemoqlobinlə birləşmiş qlükoza erirosotin ömrü boyu - təqribən 4 ay onunla birlikdə olur.QHb analizi sizin qırmızı qan hüceyrənizdə qlikohemeqlobinin miqdarı ilə təyni olunur. Qan istənilən nahiyyədən götürülə bilər. Bu analizin, sizin nə yeməyinizdən asılılığı yoxdur. Analiz götürülərkən qanda qlükozanın səviyyəsinin əhəmiyyəti yoxdur.

QHb TƏYİNİ BİZƏ NƏ VERİR
• Bu göstərici son 2-3 ay ərzində qanda qlükozanın səviyyəsi barədə məlumat verir. Bununla da siz bu müddət ərzində qanda şəkərin səviyyəsini neçə nəzarətdə saxladığınızı bilmiş olursunuz.
• Bu, QHb analizinin nəticəsi ilə özünüzün və ya həkiminizin ölçdüyü və nəzarətdə saxladığı şəkərin səviyyəsi ilə müqaisə aparmağa imkan verir. Əgər müqayisəli analizin cavabları bir-biri ilə uzlaşmırsa, narahat olmayın, bu mümkündür, bu zaman qlükozanın təyin etmə üsulunu və yoxlama zamanını təhlil edin.
• Bu, diabeti kompensasiya etmək üçün kompleks müalicənin effektivliyini təyin etməyə kömək edir. Əgər bu metodla kontrol zamanı qlükozanın səviyyəsinin qalxması aşkar olunubsa, siz kompleks müalicəyə ciddi dəyişiklik etməlisiniz.
• Bu, sizə müalicə planında dəyişikliyin diabetin kompensasiya dərəcəsinə təsirini göstərir. Məsələn: siz fiziki cəhətdən daha da aktiv olmusunuzsa, QHb analizi fiziki aktivliyin qanda qlükozanın səviyyəsini tənzim etməsini sübut edir.

QHb RƏQƏMLƏRİ NƏ DEYİR
QHb bir neçə təyin etmə metodları vardır. QHb özü də bir neçə növdədir. Hər bir növ QHb müxtəlif metodlarla təyin edilir. Buna görə də müxtəlif laboratoriyalarda verilən analizlər müxtəlif cavablar verə bilər. Əgəgr həkiminizi və ya həkiminiz mütəmadi analiz verdiyiniz laboratoriyanı dəyişibsə, laboratoriyadan analizin rəqəmləri barədə məlumat toplamalıdır. Adətən QHb yüksək olduqda qanda qlükozanın da yüksək olması labüddür. Sizi müayinə edən tibb işçisinə QHb səviyyəsi oriyentasiyası üçün müraciət etməlisiniz.

QHb ANALİZİNİ NƏ VAXT VERMƏLİ
QHb analizini özünüzdə diabet aşkar edən kimi verin. Bundan əlavə əgər siz insulin qəbul edirsinizsə,
QHb anlizini ildə dörd dəfədən az olmayaraq verin, əgər insulin qəbul etmirsinizsə
həkim sizə məsləhət gördükdə analiz verin

NİYƏ ÖZÜNÜZ SƏRBƏST QLÜKOZANI TƏYİN ETMƏYİ DAVAM ETMƏLİSİNİZ
QHb analizi gündəlik qlükoza təyinindən üstün sayıla bilməz. (bax. Qanda şəkərin sərbəst təyini). Özünüzün təyin etməyi hal-hazırda nə etməli olduğunuzu təyin edir. QHb isə müəyyən müddət ərzində qanda qlükozanın normal səviyyəsini saxlamağa imkan verən analizdir.

“Synlab laboratoriyaları” Size uzun illerin tecrwbesine ve beynelxalq elmi emekdaşlığa esaslanan ywksek deqiqlikli laboratoriya diaqnostikası teklif edir. http://www.az.synlab.de

Başlanğıca

QİDALANMA
Qidalanma müxtəlif qida növlərinin - zülal, yağ, karbohidrat, vitamin və minerlların qidalardan və mayelərdən alınmasıdır. Bütün bu qidalar və mayelər qanda şəkərin səviyyəsinə və Sizin çəkinizə təsir edir.
Amerika Diabet Assosasiyası (ADA) diabetli xəstələrə qidalanmaya aid məsləhətlər hazırlayıb. Bu məsləhətlərin əksəriyyəti diabetdən əziyyət chəkməyənlər üçün hazırlanmış dietadan fərqlənmir.

KALORİ
ADA Sizə və sizə nəzarət edən tibb işçisinə məsləhət görür ki, Siz optimal çəkinizi saxlamaq üçün nə qədər qida qəbul etməli olduğunuzu təyin edəsiniz. Bu qida çəkinizi optimal saxlayacaq qədər olmalıdır. Yadda saxlayın yağlar zülal və karbohidratlara nisbətən iki dəfə çox kaloriyə malikdir. Bir qram karbohidrat 4.7 kalori, bir qram zülal 4.2 kalori, bir qram yağ isə 9 kaloriyə sahibdir.

KARBOHİDRAT
ADA Sizə və sizə nəzarət edən tibb işçisinə məsləhət görür ki, gündəlik qida ilə nə qədər karbohidrat qəbul etməsini dəqiq təyin edəsiniz. Karbohidratlara şəkər, nişasta tərkibli məhsullar və s. aiddir.

XOLESTERİN
ADA sizə gün ərzində 300 mg çox olmamaq şərti ilə xolesterin qəbul etməyə icazə verir. Əgər sizdə ASLP miqdarı yüksəkdirsə 200 mg-dan çox qəbul etmək olmaz.

YAĞLAR
Əgər sizdə yağların səviyyəsi qanda normaldır və artıq çəkiniz yoxdursa,
-Yağlardan orqanizminizə lazım olan kalorinin 30 %-i qəbul edə bilərsiniz.
-Əgər ASLP qanda çoxluq təşkil edirsə, doymuş yağlarla bütün kalori ethiyatının 10 %-ni almaq mümkündür.
-Yağlardan orqanizminizə lazım olan kalorinin 30 %-i qəbul edə bilərsiniz.
-Doymuş yağlarla bütün kalori ethiyatının 7 %-ni almaq mümkündür.
Əgər Sizin artıq çəkiniz varsa
-Yağlardan orqanizminizə lazım olan kalorinin 20-25 %-ini qəbul edə bilərsiniz

QİDA LİFLƏRİ
ADA gün ərzində 30-35 qram qida lifləri qəbuluna icazə verir. Bu məsləhət həm diabetdən əziyyət çəkənlərə, həm də sağlam insanlara məsləhət görülür.

ZÜLALLAR
ADA gün ərzində lazım olan kalorinin 10-20 %-ni zülallarla qəbul etməyi məsləhət görür.

NATRİUM
Belə bir ümumi qayda var: gündəlik qida rasionunda hər kaloriyə 1 mq. natrium qəbul etmək lazımdır. Məsələn: əgər gün ərzində 2000 kalori qəbul edirsinizsə, gündəlik natriumun miqdarı 2 qr-dan çox olmalı deyil. ADA məsləhət görür:
Əgər sizdə qan təzyiqi normaldırsa,
Gün ərzində 2400-3000 mg-dan çox natrium qəbul etməyin
Əgər sizdə qan təzyiqi azacıq yüksəkdirsə,
Gün ərzində 2400 mg-dan çox natrium qəbul etməyin
Əgər sizdə qan təzyiqi çox yüksəkdir və böyrəklərinizdə problem varsa,
Gün ərzində 2000 mg-dan çox natrium qəbul etməyin

ŞƏKƏRƏVƏZEDİCİLƏR
ADA tərkibində ən az şəkər olan 4 şəkərəvəzedici məsləhət görür. Bunlara Aspartam (nutrasvit, ikvol), Saxarin (Suitenloy, Sprinkl-svit, Svit-10, Şu-qer-tvin), Kalium asesulfam (Svit-1, Sanett) və ya Sukraloza (Splenda) aiddirlər.
Amerika qida məhsulları və dərmanlaın idarəsi sistemi (AQMDİS) özünün gündəlik şəkrəvəzedicilərin yol verilmiş dozasını təyin edib. Bu, vahid çəkiyə hesablanmış və gündəlik təhlükəsiz qəbul üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Başlanğıca

QİDALANMA REJİMİ
Diabetdən əziyyət çəkən şəxslərin əksəriyyəti sxemlə qidalamnırlar. Bu sxemdə nə yemək olar, nə yemək olmaz qeyd olunub. Dietoloqla məsləhətləşib, sizə uyğun dietanı müəyyənləşdirə bilərisiniz. Dietoloq əsaslanmalıdır:
• Siz nəyi yeməyi və ya içməyi daha çox xoşlayırsınız
• Hansı saatlarda yemək yeməyə üstünlük verirsiniz
• Sizin kaloriyə tələbatınız
• Fiziki aktivlik durumunuz
• Gündəlik idman hərkətləri
• Sizin orqanizminizin individual xüsusiyyətləri
• Dərmanların xüsusiyyətlərini
• Sizin ailə və mədəni adətləriniz.
Tipik qidalanma rejimi 4 dəfə qidalanmaya: səhər yeməyi, nahar, ikinci nahar və şam yeməyinə əsaslanır. Bundan başqa səhər saatlarında qəlyanaltı edə bilərsiniz. Qidalanma sxemində kəskin xəstələnmə, səyahət, hamiləlikdə qidalanmanın xüsusiyyətlərı də nəzərə alınmalıdır.
Diabetdə düzğün qidalanma istifadə olunmalıdır. Düzğun qidalanma sxeminə qida müxtəlifliyi aiddir: dənli bitkilər, meyvələr, tərəvəzlər, paxlalı bitkilər, süd və süd məhsulları, ət və ət məhsulları və yağlar aiddirlər.
Diabetdə dietanın planlı olmasının müntəzəmliyi və xüsusən də insulin müalicəsidə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çalışın gün ərzində eyni vaxtda, eyni kalorili və eyni tip məhsullarla qidalanasınız.
Bu sizə qanda qlükozanı tənzimləməyə nəzarət etməyə imkan verər. Yemək vaxtını yaddan çıxardıqda, əlavə vaxtda qəlyanaltı etmədikdə, qanda qlükozanın miqdarının kəskin qalxıb düşməsinə səbəb ola bilər və bununla da həyatınıza təhlükəli şərait yaratmış olarsınız.
Qida rejiminə əməl etmək sağlamlığınız üçün digər məqsədlərə də çatmağınıza xidmət etmiş olar.
Bunlar aşağıdakılardır:
• Qanda yağların səviyyəsinin göstəricilərini yaxşılaşması
• Qan təzyiqinin normallaşması
• Optimal çəkiyə sahib olma.
Diabetli xəstələrdə qida rejimini təyin etmək üçün 3 vasitə mövcuddur: əvəzetmə siyahısı, qəbul edilmiş karbohidratın hesablanması və qida piramidası.

ƏVƏZETMƏ siyahısı
Əvəzetmə - bu, bir-birinə oxşaq qidalar qrupunun siyahısıdır. Bu qidalrdan birinin vahid tikəsində karbohidrat, zülal, yağ və kalori digərləri ilə oxşarlıq təşkil edir. Adı çəkilən məhsullardan hər birini siyahıda olan digəri ilə əvəz etmək olar. Dietoloqunuz əvəzetmə üçün siyahını individual olaraq tərtib edə bilər.
Qidalanma sxemi vasitəsi ilə siz biləcəksiniz ki, hər dəfə yemək və ya qəlyanaltı zamanı nə qədər əvəzetmə edə bilərsiniz. Siz özünüz də bu siyahıya əlavə edə bilərsiniz. Qida seçərkən ola bilər ki, tikələr eyni ölçüdə olmasın.
Siz qida rejimində əvəzetməyə əməl edirsinizsə, balanslaşdırılmış dietaya sahib olmuş olursunuz. Amerika diabet assosasiyası və Amerika dieta assosasiyası tərəfindən tərtib edilmiş “Əvəzetmə üçün dietanın təyini” kitabında 15 əvəzetmə siyahısı göstərilib.

QƏBUL EDİLMİŞ KARBOHİDRATIN HESABLANMASI
Siz qida qəbul etdikdə bir qayda olaraq onun tərkibində zülal, yağ və karbohidrat olur ki, siz onları qəbul etmiş olursunuz. Sizin orqanizminizdə karbohidratlar tez qlükozaya çevrilir nəinki zülal və yağlar. Məhz karbohidratlar səbəb olur ki, qanda şəkərin səviyyəsi qalxsın.
Qəbul edilmiş karbohidratın hesablanması zamanı siz əsasən karbohidrat tərkibli məhsulları öyrənməlisiniz. Belə məhsullara nişasta (un və un məmulatları, dənli bitkilər, makaron məhsulları), meyvələr, meyvə şirələri, süd, yoqurt, dondurma, şəkər (bal) aiddir. Əksər tərəvəzlər, ət məhsulları və yağlar nəzərə alınmır. Bərzaqlarda çox az karbohidrat vardır. Hansı məhsulda nə qədər karbohidrat olduğunu “Dieta təyinində əvəzetmə metodu”, “Yeni başalayanlar üçün qəbul edilmiş qidada karbohidrat təyini”, “Qidalanma haqqında faktlar” və s. ədəbiyyatdan öyrənə bilərsiniz. Bundan əlavə məlumat almaq istəyirsinizsə, “Qidalanma haqqında bildiklərimiz”, “Qida məhsulları” kitablarından və dietoloqunuzdan öyrənə bilərsiniz.
Karbohidratlar haqqında bilginiz sizə qanda qlükozanın səviyyəsini nəzarətdə saxalamğa kömək edər. Əgər siz özünüzə gündə ən azı 3-4 dəfə insulin yeridirsinizsə və ya insulin pompasından istifadə edirsənizsə, qəbul etdiyiniz qidadakı karbohidrata uyğun insulin qəbul etməyi dəqiq bilməlisiniz. Əgər insulin qəbul etmirsinizsə, gündəlik karbohidratın miqdarını qanda çəkərin qalxma miqdarı ilə uyğunlaşdırmalısınız.

QİDA PİRAMİDASI
İllər uzunu sağlam qidalanma üçün məhsullar 4 qrupa bölünür. Lakin 1992-ci ildə ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi (ABŞ KTN) qida məhsullarını4 qrupdan onları 6 qrupa keçirib və bu altı qrupu piramida sektorları şəklində təqdim edib.
1995-ci ildə Amerika diabet assosasiyası və Amerika dieta assosasiyası tərəfindən ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi (ABŞ KTN) tərtib etdiyi qida piramidasını diabetlər üçün qida piramidasına çevirdilər. Bunu Diabetik qida piramidası adlandırdılar.
Dietoloqunuz sizə piramidada göstərilən porsiya saylarını gündəlik qida qəbulu, qəlyanaltı və. zamanı necə paylaşdırmağı məsləhət görə bilər.
Piramidadan həmişə istifadə edə bilərsiniz, lakin aşağıda göstərilən 3 şərti yadda saxlayın:
Müxtəlifllik. Həmişə bütün qruplara aid qidaların müxtəlifliyinə üstünlük verin ki, lazım olan qidalı maddələri qəbul etmək imkanınız çox olsun, məsələn: tərəvəz qəbul etməyi xoşlayırsınızsa, eyni növündən istifadə etməyin.
Tarazlıq. Piramidada daha çox yer tutan qidalardan tez-tez və çox qəbul etməyə üstünlük verin. Üç qrup məhsullar daha üstünlük təşkil edir: 1) Yarmalar, paxlalar və nişastalı tərəvəzlər 2) Tərəvəzlər; 3) Meyvələr.
Piramidada daha az yeri tutan qidalrdan nadir halda və az miqdarda qəbul etməyə üstünlük verin. Üç qrup məhsullar daha az yer tutur: 1) Süd; 2) Ət və ət məhsulları; 3) Yağlar, şirniyyatlar və spirtli içkilər.
Mötədillik. Lazım olan qədər qida qəbul edin. Sizin nə qədər qida qəbul etməli olduğunuz sizin məqsədinizdən, kaloriyə və qidalı maddələrə tələbatınızdan, fiziki aktivlikdən, insulin və ya diabet əleyhinə tabletlərdən aslı olaraq secilir. Sizin dietoloq nə və nə qədər yeməli olduğunuzu sizə deyə bilər.
Siz diabetik qida piramidasından istifadə edərək öz dietanızı təyin etmək istəyirsinizsə, Tibb elmləri magistri, rəsmi - praktik dietoloq və peşəkar diabetoloq Xoup Uoroşonun “Diabetdə dieta təyini artıq sadələşmişdir: qida piramidasını sizə işləməyə necə məcbur etmək olar” kitabını mütləq oxuyun.

DİETOLOQA NƏ VAXT MÜRACİƏT ETMƏLİ

Qida rejiminizi təyin edib davam edərkən müntəzəm olaraq dietoloqunuzla məsləhətləşin. Mümükündürsə ildə iki dəfə dietanız barədə həkiminizə məlumat verin. Həkiminizdən yeni qida planlaşdırılması qaydaları barədə məlumat alın.

Başlanğıca

QİDALANMA VƏRDİŞLƏRİNİN POZULMASI

Diabetdən əziyyət çəkən xəstələrdə diabet olmayanlara nisbətən daha çox iki qidalanma vərdişi pozğunluğu - anoreksiya və bulimiya təsadüf edilir.1 Tədqiqatçılar bunun səbəblərində yekdil fikirə gəlməyiblər, lakin həm diabetdə həmdə qida vərdişi pozğunluğunda ümumi təzahürlər- bütün fikrin çəkiyə və qidalanmağa cəmləşdiyi özünü göstərir.

ANOREKSİYA
Anoreksiya zamanı insanlar güclü kökəlmək qorxusu yaşayırlar. Arıq qalmaq üçün onlar özlərini ac qalmağa məcbur edirlər. Belə insanlarda qəribə və gizli yemək vərdişləri yaranır, məsələn: qida məhsulunu çox kiçik hissələrə parçalama və s. Onlar insanların arasında yemək qəbulundan imtina edə bilərlər. Çəki itirməkdən ötrü onlar çox intensif idman hərəkətləri də edə bilirlər. Bele şəxslər arıq olsalar belə özlərini çox kök insanlar kimi qəbul edirlər.2

BULİMİYA
Bulimiyadan əziyyət çəkən xəstələr öz çəki və bədən formalarından həddən artıq narahatdırlar. Onlar həddən artıq çox yeyir, həftədə iki dəfə çəkinin artmasından qaçmaq üçün “təmizlənitlər”. Həddən artıq çox yemək bu bir dəfəyə çox iri həcmdə (energetik qiyməti bir neçə min kalori ilə ölçülən ) qidanı bir dəfəyə qəbul etmək deməkdir. Paroksizma zamanı belə xəstələr qorxur və özünənəzarət itir. Paroksizmdən sonra onlarda depresiya yaranır və özünü qiymətləndirmə enir. Onlar “təmizlənir” qusma, sidikqovucu və ya işlədici qəbul etməklə həyata keçirirlər.
Bəzən elə olur ki, bulimiyalı xəstələr “təmizləmə” əməliyyatı çərçivəsində ciddi dietaya əməl edir, güclü idman hərəkətləri həyata keçirirlər. Belə insanlar həm notmal çəkidə, həm normadan çox, həm də normadan az çəkiyə sahib ola bilərlər.

QİDALNMA VƏRDİŞLƏRİNİN POZULMASI VƏ DİABETİN KOMPENSASİYASI
Diabetli xəstələrdə qidalanma vərdişi pozğunluğu diabetin kompensasiyasına pis olur. Düzdür, bəziləri kompensasiya edə bilir. Bulimiyadan əziyyət çəkən xəstələr qida paroksizmi zamanı daha çox insulin qəbul edirlər. Anoreksiyalı xəstələr isə əksinə, az qida qəbulu ilə əlaqədar insulinin dozasını azaldırlar. Bəzi qrup insanlar isə diabetin kompensasiyasını pozmamaq üçün qida pozğunluğunu nəzarət altına götürürlər.

QİDALNMA VƏRDİŞLƏRİNİN POZULMASI VƏ ÇƏKİYƏ NƏZARƏT
Qidalanma vərdişi pozğunluğu çəkiyə nəzarəti saxlamaqda çox güclü çətinlik yaradır. Diabetdən əziyyət çəkən xəstələrdə qidalanma vərdişi pozğunluğu varsa, insulinin dozasını azalda və ya tamamliə dayandıra bilərlər ki, çəkini nəzarətdə saxlasınlar. Belə rejimə əməl edən xəstələrdə çəkiləri normadan artıq olur. Lakin başqalarının ki isə, normal və hətta aşağı çəkiyə malik olur.
İnsulinlə müalicəni dayandırdıqda müxtəlif növ çəki itirməsi olur. İnsulinlə müalicənin dayandirilması çəki itirmənin müxtəlif təhlükəli hallarının ortaya çıxmasına səbəb ola bilər. Orqanizm çəkini suyun itirilməsi hesabına azaldır ki, bu da susuzlaşmaya səbəb olur. Lazımi miqdarda insulinin olmaması energetik məqsədlə qlükozanın qəbulunun pozulmasına səbəb olur. Orqanizm qaraciyərdəki heyvani nişastanı ehtiyat kimi istifadə edir. Sonra o, piy toxumasını, əzələ və bədənin digər orqanlarının dağıtmağa başlayır. Əgər insulin çatışmazlığını bərpa etmədikdə bu, daha ağır fəsadlara - hətta ölümə də səbəb ola bilər.

QİDALNMA VƏRDİŞLƏRİNİN POZULMASI VƏ SAĞLAMLIQ
Qidalanma vərdişi pozğunluğu olan xəstələrdə həzm sisteminin, ürəyin funksiyasının və diğər pozuntular yaranır ki, bu da, aclıq etmə,3 qusma yaratma, özbaşına işlədici və sidikqovuculardan normadan çox istifadə edilməsi ilə əlaqələndirilir.
Diabetdən əziyyət çəkən və qidalanma vərdişi pozğunluğu olan xəstələrdə daha tez-tez aşağıdakı pozğunluqlar ola bilər.
• Keton cisimciklərin yüksək olması
• Qanda şəkərin yüksək olması
• Qanda şəkərin aşağı olması
• Göz xəstəlikləri
• Böyrək xəstəlikləri
• Sinir xəstəlikləri

QİDALNMA VƏRDİŞLƏRİNİN POZULMASINDA YARDIM
Həzm pozğunluğundan əziyyət çəkən xəstələr dietoloq, ruhi sağlamlığın mühafizəsi üzrə mütəxəsisə ehtiyac düyürlar. Bu barədə ailə həkiminə və ya konsultanta müraciət edə bilərsiniz. Bəzi klinika və ya tibbi mərkəzlər bu sahə üzrə ixtisaslaşmışdırlar.
Bu badərə telefon arayış kitabçasından həzm pozğunluğu bölməsini axtarmaqla tapmaq olar. Əgər səylər effekt vermirsə, ən prespektivli yol kimi internet axtarış şəbəkəsindən istifadə edə bilərsiniz.
Həzm sisteminin funksional pozğunluğundan əziyyət çəkən xəstələr əksər hallarda ailə və ya qrup halında psixoterapevt və ya ambulator şəraitdə psixoterapevtik müalicə fonunda tam müalicə kursu qəbul edə bilərlər. Müalicə kimi bəzən depressiya əleyhinə dərmanlardan da istifadə etmək olar. Əgər həzm siseminin funksional pozğunluğu olan xəstələr müalicə almaqdan imtina edirlərlə və onların həyatı təhlükə altındadırsa bunun onların sağlamlığına mənfi təsir edəcəyini başa salmaq və onları psixiatrik xəstəxanaya göndərmək lazımdır.
1. Bəzi müəlliflər bu iki əlamətin həzm pozğunluğunun eyni forma və mərhələsində müşahidə olunduğunu qeyd edirlər.
2. Bu tip xəstələr suni olaraq qusma refleksi yaradır və bunu ətrafdakılardan gizli şəkildə həyata keçirirlər.
3. 1-tip şəkərli diadetlər üçün isə ac qalmaq daha təhlükəli sayılır.
4. Əsas göstərici: ABŞ-da Rusiyada nisbətən anoreksia-bulimiyanın tezliyi həddindən çoxdur.
5. Bu xəstəlikdən 90% hallarda qadınlar əziyyət çəkirlər.

Başlanğıca

QANDA ŞƏKƏRİN NORMADAN AŞAĞI OLMASI VƏ YA HİPOQLİKEMİYA
Əgər sizdə qanda şəkərin miqdarı normadan aşağıdırsa, bu, hipoqlikemiya və ya qanda şəkərin aşağı olması adlanır. Qanda şəkərin miqdarının aşağı olması insulin və ya diabet əleyhinə dərmanların (sulfanil-sidik cövhəri, metqlitinidlər) qəbulu zamanı müşahidə olunur. Əgər bu zaman tədbir görülməsə və problemə dırnaqarası baxılarsa, müalicə qəbul edilməzsə, həmin şəxs huşunu itirə bilər. Ən pis halda isə adıçəkilən insan qanda çəkərin miqdarının az olması səbəbəi ilə qıcolmaya düşər və ölüm ehtimalını yüksəldə bilər.

QANDA ŞƏKƏRİN SƏVİYYƏSİNİN DÜŞMƏ SƏBƏBLƏRİ
• Əgər az qida qəbul etmisinizsə
• Əgər siz az miqdarda karbohidrat qəbul etmisinizsə
• Qida qəbulunun ləngiməsi və ya qəlyanaltıya gecikmə.
• Siz uzun müəddətli və gərgin idman etmisinizsə, həmişəkindən daha aktiv olmusunuzsa
• Həddən artıq insulin və ya diabet əleyhinə dərmanlar qəbul etmisinizsə
• Acqarına çox miqdarda spirtli içki qəbul etmisinizsə

QANDA ŞƏKƏRİN ENMƏSİNİN XƏBƏRDARLIQ ƏLAMƏTLƏRİ
Qanda şəkərin düşməsinin çoxlu əlamətləri vardır. Lakin sizin individual hissiyatınız digərlərindən fərqlənə bilər. Siz özünüzdə individual hissiyatı öyrənməyə çalışın. Öz fikirlərinizi sizi bu barədə başa düşən və sizə ömək edə biləcək şəxslə bölüşün.
Ola bilər ki, fikir dağınıqlığı, ağızda quruluq, baş ağrı və ya güclü ürəkdöyünmə ilk əlamətlərdən olsun. Əgəgr yuxarıda sadaladıqlarımız əlamətlərdən istəniləni sizdə aşkar olubsa, mütləq həkimlə əlaqe yaratmaq və müalicə almaq lazımdır.
Xəbərdaredici əlamətlər:
(Sizdə olan əlamətlər siyahıda olmaya bilər)
Qəzəbli olmaq
Qəcəqlanmaq
Ürəkbulanma
Həyəcan
Baş gicəllənmə
Yuxululuq
Özunə qapılma
Əsəbilik
Tərs olma
Sıxılma
Az danışmağa meyilli olmaq və ya yerində donub qalmaq
Tərləmə
Huşun alaqaranlıq olması
Rəngin avazıması
Aclıq hissinin olması
Kədərli olmaq
Yorğunluq
Kəmhövsələ olmaq
Əsmə
Əzginlik
QANDA ŞƏKƏRİN AZ OLMASININ MÜALİCƏ METODU
1. Qanda şəkərin miqdarını qlikometrlə ölçüb çəkərin miqdarını təyin edin. Əgər qandakı səviyyə 70 mg/dl (3.9 mmol/l) azdırsa - 2 və ya 3 punkta əməl edin. Əgər qanda qlükozanın səviyyəsini bilmirsinizsə, 2 və 4 punktlara əməl edin.
2. tərkibində 15 qr karbohidrat olan maye və ya qida qəbul edin. Tərkibində 15 qr. karbohidrat olan qidalar aşağıdakı cədvəldə göstərilib.
3. 15-20 dəqiqə gözlədikdən sonra qanda qlükozanı ölçün. Əgər qlükoza 70 mg/dl (3.9 mmol/l) aşağıdırsa, 2 və 3 punktları təkrar edin. Əgər 2 və 3 punkları təkrar etdinizsə və qanda şəkərin miqdarı 70 mg/dl (3.9 mmol/l) yenədə aşağıdırsa, təcili həkiminizə xəstəxananın təcili terapiya palatasına yerləşdirmək üçün məlumat verin. Siz qanda şəkərin aşağı olmasına görə ciddi müalicə almalısınız. Ola bilər ki, şəkərin enməsinə digər səbəb mövcuddur. Əgər qanda şəkərin miqdarı 70 mg/dl (3.9 mmol/l) aşağıdırsa, aşağıdakı cədvəldə qeyd olunan qidaları qəbul etməyin. Qanda qlükozanın enməsi əlamətlərini qanda qlükozanın qalxmasından sonra da əvvəlki kimi hiss etmək olur. 4 punkta keçin
4. Əgər növbəti qida qəbuluna bir saatdan artıq vaxt qalıbsa, kiçik bir tikə karbohidrat və zülal tərkibli qida qəbul edin. Bu məqsədlə araxis yağı ilə buterbrod və ya 6 pendirli kreker istifadə edə bilərsiniz.
5. Qlükozanın səviyyəsini yüksəltmək üçün aşağıdakı qidalardan biri qəbul edə bilərsiniz.
Qlükoza tərkibli tablet və ya gel (doza qutuda göstərilib)
Alkoqolsuz, sadə ( şəkərli) 1/3 banka (4 unsiya) işki
Yarım fincan (4 unsiya) meyvə şirəsi
1 fincan (8 unsiya) yağsız süd
2 xörək qaşığı kişmiş (40-50 kişmiş dənəsi)
3 buğda krekeri
4 çay qaşığı şəkər tozu
6 duzlu kreker
6 yarımdüymə qənd tikəsi
1 çay qaşığı bal və ya sirop

BAŞQALARI SİZDƏ QANDA QLÜKOZANIM AŞAĞI DÜŞMƏSİNİ NECƏ MÜALİCƏ EDƏ BİLƏR
Bəzən qanda çəkərin aşağı düşməsini müstəqil müalicə edə biləcək vəziyyətdə olmursunuz. Bunula əlaqədar ilkin əlamətləri də hiss etməyə bilərsiniz və ya şəkərin qandakı səviyyəsi sizdə soporoz vəziyyət yarada biləcək dərəcədə aşağıdır və siz özünüzə kömək etmək iqtidarında deyilsiniz. Bu vəziyyətin necə yarandığından asılı olmayaraq siz mütləq qabaqcadan bunu necə etməyi kiməsə öyrətməlisiniz. Qanda şəkəri qaldıra bilən məhsullar həmişə əl çatan yerdə olmalıdır. İşlədiyiniz müəsisədə, işçi stolunuzun yanında həmişə kiçik qab şirin meyvə şirəsi saxlayın. Avtomobilinizin saxlanc yerində və ya cibinizdə qlükoza tableti və ya gel həmişə olmalıdır. Ətrafdakılarınıza bunları saxladığınız yeri göstərin. Əgər insulin qəbul edirsinizsə, ehtiyatda təcili inyeksiya etmək üçün qlükoqon dəsti olmalıdır. Bunu sizin müalicə həkiminiz təyin edə bilər. Qlükoqon mədəaltı vəzidə sintez olan hormondur. Qlükoqon qaraciyərdən qlükozanı qana keçməsini artırır və insulinin xaric olmasını isə dayandırır. Qlükaqon dəstinə şpris və istafadə haqqında qeyd də daxildir. Bu dəst həmişə üzərinizdə olmalıdır. Bu barədə yaxınlarınız, dostlarınız və iş yoldaşlarınıza məlumat verin. Sizə yaxın olan şəxslərə şərəkin miqdarı aşağı olduqda nə etməli olduğunu izah edin.
Əgər uda bilirsinizsə,
•Kimsə sizə tərkibində karbohidrat olan qida və ya hər hansı mayeni verməlidir
Yox, əgər qəbul etmək iqtidarında deyilsinizsə,
1. Yaxınınızda olan kimsə qlükoqonu baldırın yuxarı hissəsinə və ya bazunun əzələli hissəsinə yeritməlidir.
2. Huşsuz vəziyyətdəsinizsə, kim isə sizi yanı üstə çevitməlidir ki, qusmadan boğulma təhlükəsi olmasın. Belə ki, qlükaqon boğulma təhlükəsi yarada bilər (bəzi insanlar qlükaqon yeridildikdən sonra ürəkbulanma hiss edirlər).
3. Özünüzə gəldikdən sonra tərkibində karbohidrat olan, tez həzm olma qabiliyyətli qida qəbul etməyi unutmayın. Belə məhsullardan günəbaxan yağında hazırlanmış 6 krekeri hər hansı zülallı qida, bişmiş hinduşka sinə əti və yağsız pendir ilə yeyin.
4. Qanda şəkərin çox düşməsinə imkan verməmək üçün hər 30-60 dəqiqədən bir qanda miqdarını ölçün.
Əgər siz nə udmaq iqtidarında deyilsiniz, qlükaqon yanınızda deyil və ya yanınızdakılardan heç kimin qlükaqondan məlumatı yoxdursa,
1. Kimsə 112 və ya təcili yardıma zəng etsin
2. Kimsə öz barmağını yaşlayıb, şəkər tərkibli mayeyə salaraq, onu yanağınızın iç tərəfinə sürtsün. Bu zaman ehtiyatlı olmaq lazımdır ki, barmaq dişlər arasında qalmasın, əks halda barmağa zərər vurmaq ehtimalı böyük olar.
3. Yanınızda olan hər hansı qlükoza tərkibli gel və ya şəkər tozunu da yanağın iç səhtinə sürtməklə az da olsa şəkər qəbul etməyinizə kömək edə bilər. Bu prosedura təcili yardım maşını gələnə kimi təkrar edilməlidir. Təcili yardım 103 və ya 112 xidmətinə zəng etməklə həyata keçirilə bilər.

Başlanğıca

QANIDAKI YAĞLAR
Yağlar orqanizmimizin hər bir hüceyrəsinin bir hissəsidir. Yağlara xolesterin və triqliseridlər aiddir. Xolesterin və triqliseridlər orqnizm tərəfindən sintez olunur. Xolesterini yediyimiz heyvani mənşəli qida məhsulları ilə də qəbul edə bilərik. Xolesterin orqanizmdə hüceyrə divarının inşası üçün, bəzi vitamin və hormonların sintezi üçün əvəzedilməzdir. Sizin orqanizm triqliseridləri yağ ehtiyatı kimi saxlayır. Yağ ehtiyatı istiliyi saxlayır, orqanizminizi müdafiyə edir və energetik rezerv rolunu oynayır.
Xolesterin və triqliseridlər orqanizmdə qanla daşınır. Bu iki növ yağların daşınması üçün mütləq daşıyıcılar olmalıdır. Bu daşıyıcı rolunu lipoproteidlər (“lipo” - yağ deməkdir) oynayır. 3 növ lipoproteidlər vardır:
1. Çox aşağı sıxlıqlı lipoproteidlər (ÇASLP). ÇASLP triqliseridləri, xolesterini və digər yağları daşıyır. ÇASLP triqliseridləri və digər yağları piy toxumasında toplayır. Bundan sonra ÇASLP aşağı sıxlıqlı lipoproteidlərə (ASLP) çevrilir.
2. Aşağı sıxlıqlı lipoproteidlər (ASLP). ASLP xolesterini orqanizmin tələb olunan hissəsinə daşıyır. ASLPxolesterin daşınma yolunda qan damar divarına çökə bilər. Damar divarına xolesterinin toplanması ateroskrelyoza gətirib çıxarır ki, bu da arteriyanın qalınlaşmasına və mənfəzinin daralmasına səbəb olur. Buna görə qanda ASLP miqdanın az olması daha məsləhətlidir.
3. Yüksək sıxlıqlı lipoproteidlər (YSLP). YSLP damar divarından xolesterini qaraciyərə daşıyır. Qaraciyər öz növbəsində xolesterini parçalayır və orqanizmdən xaric edir. Qanda YSLP miqdarının çox olması orqanizminiz üçün faydalıdır.
Diabetli xəstələrdə qanda yağların miqdarı çox olur. Qanda yağların miqdarının çox olması ürək xəstəlikləri, ürək sancıları və insult ehtimalını artırır. Əgər sadaladığımız təhlükələrdən uzaq olmaq istəyirsinizsə, qanda yağların səviyyəsini dəqiq bilməlisiniz.
QANDA YAĞLARI ORQANİZM ÜÇÜN OPTİMAL SƏVİYYƏSİ AŞAĞIDAKI KİMİDİR
-Ümumi xolesterin 200 mq/dl az olmalıdır (5.2 mmol/l)
-ASLP tərkibində xolesterin 100 mq/dl az olmalıdır (2.6 mmol/l)
-YSLP tərkibində xolesterin 45 mq/dl çox olmalıdır (1.2 mmol/l)
Triqliseridlər 200 mq/dl az olmalıdır (2.3 mmol/l)
Əğər sizin analizlərin nəticəsində də belə göstərici müşahidə olunursa, çox yaxşı sayıla bilər ! Əgər sizin analizlərinizin cavabı yuxarıda qeyd edilənlərə uyğun gəlmirsə, aşağıdakı tədbirləri görün:

QANDA YAĞLARIN SƏVİYYƏSİNİ NECƏ TƏNZİMLƏMƏLİ
• İlk növbədə diabeti kompensasiya etməyə çalışın. Diabetin konpensasiyası dedikdə şəkərin qanda həkim məsləhət gördüyü intervalda saxlanılmasıdır. Əgər bu məsləhətə əməl etmirsinizsə, aşağıda göstərilənlər mənasını itirmiş olur.
• Əgər artıq çəkiniz varsa, mütləq ondan azad olmağa çalışın. Artıq çəki diabeti konpensassiya etməyə mane olur və qanda yağların miqdarını artırır. Bundan başqa çəkinin azaldılması qanda YSLP miqdarını artırır.
• Yağ qəbulunu azaldın. Belə ki, qaraciyər yağlardan ÇASLP sintezində istifadə edir. Nə qədər çox yağ qəbul etsəniz, qaraciyər bir o qədər ÇASLP sintez edəcək. Qanda da ÇASLP yüksəlməsi ASLP tərkibində "pis" xolesterinin yüksəlməsinə səbəb olur.
• Doymuş yağları (kərə yağı, donuz yağı) doymamış yağlarla (əsasən bitki tərkibli yağlar) əvəz edin. Doymuş yağlar qanda ASLP və xolesterinin miqdarını artırır, doymamış yağlar isə əksinə, azaldır.
• Xolesterinlə zəngin qidalardan uzaq olun. Xolesterinlə zəngin qidalara heyvan içalatı, qaraciyər, yumurta və s. aiddir. Əgər siz hər gün yumurta yeyirsinizsə, bunu həftədə 3-4 dəfəyə kimi azaldın.
• Daha çox lifli məhsullara üstünlük verin. Belə ki, bəzi tip bitki lifləri orqanizmdən xolesterinin xaric olmasına kömək edir. Lifli bitkilərə yulaf, paxla, noxud , təzə meyvə, təmizlənməmiş düyü və s. aiddir.
• Piyada gəzintiyə çıxmağa meyilli olun. Aerobika, idman yerişi, asta yeriş, üzğüçülük və xizək sürmə YSLP miqdarını artırır ki, bu da xolesterinin qanda səviyyəsini aşağı salmış olur. Sizə uyğun olan idman hərəkətini tapmağa çalışın.
• Əgər siqaret çəkənsinizsə, ya tərgizin ya da nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldın. Siqaret çəkmə qanda YSLP miqdarını azaldır.

Qanda yağların səviyyəsini ildə iki dəfədən az olmayaraq yoxladın, əgər həkiminiz məsləhət görürsə daha tez-tez də yoxlamaq olar.

Başlanğıca

QLÜKOZAYA TOLERANTLIĞIN POZULMASI (QTP) VƏ ACQARINA QLÜKOZA SƏVİYYƏSİNİN POZULMAŞI (APQS)
Qlükozaya tolerantlığı pozulmuş (QTP) və ya acqarına pozulmuş qlükoza səviyyəsindən (APQS) əziyyət çəkən xəstələrdə qanda şəkərin miqdarı şəkərli diabetli xəstələrə nisbətən aşağı olur, lakin normadan yüksək sayılır. Düzdür, QTP və ya APQS diabet sayılmasa da, bu analiz artıq diabetin inkişaf etməsini göstərir.
Həkimlər QTP və ya APQS başqa cür də adlandırırlar, məsələn:
• “Azca şəkər”
• “Sərhəddə olan diabet”
• “Kimyəvi diabet”
• “Prediabet”
• “Subklinik diabet”
• “Gizli diabet”
• “Potensial diabet”

QTP və ya APQS əziyyət çəkən xəstələrdə xüsusi bir əlamət olmur, qlikohemoqlobinin qanda səviyyəsi normal və ya demək olr ki, normal olur. QTP və ya APQS təyin etmənin yeganə dəqiq yolu müalicə həkiminiz tərəfindən aşağıdakı analizləri verməklə bilmək olar.

QANDA QLÜKOZANIN ACQARINA TƏYİNİ
Qanda qlükozanın acqarına təyini zamanı qlükozanın qida qəbulundan 8-12 saat sonra qanda səviyyəsi başa düşülür. Məhz bu səbəbdən də qlükoza həmişə acqarına yoxlanılır.
Diabetdən əziyyət çəkməyən insanlarda qanda şəkərin miqdarı 110 mq/dl - dən çox deyil.
Diabetli xəstələrdə acqarına qanda şəkər 126 mg/dl və daha çox ola bilər
APQS-dan əziyyət çəkən şəxslərdə isə acqarına qanda çəkər 110-126 mg/dl olur.

QLÜKOZAYA TOLERANTLIĞIN PERORAL PROBA İLƏ TƏYİNİ
Qlükozaya tolerantlığın peroral təyini zamanı qanda qlükozanın səviyyəsi 3 saat ərzində 5 dəfə ölçülür.
İlkin olaraq qlükozanın qanda miqdarı qida qəbulundan 8-12 saat sonra (qanda şəkəin miqdarının təyinində olduğu kimi) acqarına ölçülür.
Sonra 75 qram qlükoza məhlulu qəbul edilir. (hamilələr üçün 100 qram)
Daha sonra qanda şəkərin miqdarı sonra 30 dəqiqədən, 1 saatdan ,2 saat və ya 3 saatdan sonra ölçülür.
Diabetdən əziyyət çəkməyən şəxslərdə qanda çəkərin miqdarı adıçıkilən məhulun qəbulundan 2 saat sonra 140 mg/dl-dan aşağı olur.
Diabetli xəstələrdə isə məhlul qəbulundan 2 saat sonra 200 mg/dl və ya daha çox olur.
QTP əziyyət çəkən şəxslərdə isə məhlil qəbulundan 2 saat sonra qanda çəkərin miqdarı 140-200 mg/dl olur.

ƏGƏR SİZDƏ QTP VƏ YA APQS AŞKAR EDİLİBSƏ NƏ ETMƏLİSİNİZ
Əgər sizdə QTP və ya APQS aşkarlanıbsa, normadan artıq çəki, qanda triqliseridlərin miqdarının yüksəlməsi, YSLP aşağı düşməsi və yükəs qan təzyiqi inkişafının yüksək ehtimalı vardır.
Bu sadaladığımız ürək qan-damar sisteminizə ziyansız ötüşməyəcək.
Əgər sizdə QTP və ya APQS aşkarlanıbsa, ildə bir neçə dəfə müalicə həkiminizin qəbulunda olun və qanda şəkərinizi yoxlatdırın. Bundan başqa daha bir neçə məsləhət xarakterli tövsiyələrimiz də var
• Əgər artıq çəkiniz varsa, ondan qurtulamağa çalışın
• Əgər qanda triqliserid, xolesterin ASLP tərkibində yüksəklik təşkil edirsə, ondan da yaxanızı qurtarmağa çalışın.
• Əgər qan təzyiqiniz yüksəkdirsə, bunula mübarizə aparın
• Fiziki hərəkətlərə daha çox önəm verin
• Duzğun qidalanın

Başlanğıca