İNSULİN
İNSULİN POMPALARI
İNSULT
İNSULİN İNYEKSİYALARI

İNSULİN
İnsulin , bu şəkərin(qlükozanın) hüceyrələrə daxil olmasına kömək edən hormondur. Sizin hüceyrələriniz şəkərdən enerji kimi istifadə edir. İnsulin mədəaltı vəzidə sintez olunur.Sizin mədəaltı vəziniz mədənin arxasında yerləşir. Əgər sizdə I tip şəkərli diabet varsa, mədəaltı vəzi demək olar ki, insulin sintez etmir və ya çox az sintez edir. Buna görə də sizə insulin lazımdır.
Əgər sizdə II tip şəkərli diabet varsa, mədəaltı vəzi normal miqdarda insulin sintez edir, lakin onun istifadəsi bu və ya digər səbəbdən çətinləşir, və ya kifayət qədər sintez edə bilmir, ola bilər ki, hər iki səbəb birlikdədir. Bu zaman diabet əleyhinə tabletlərdən, insulindən istifadə edilməlidir.

İNSULİNİN TİPLƏRİ
2 tip insulin mövcuddur: heyvan və insan mənşəli. Heyvan mənşəli insulin adətən donuzun mədəaltı vəzisindən alınır. İnsan insulini laborator şəraitdə gen mühəndisliyi yolu ilə maya göbələklərinə və bakteriyalara insanın genetik insulin kodunu yerləşdirməklə hazırlanır. Bu prosessdən sonra maya göbələkləri və ya bakteriyalar insulin sintez etməyə başlayır. Heyvan mənşəli insulin insan mənşəli insulinə nisbətən daha çox allergikdir. Bu səbəbdən də çox vaxt insan mənşəli insulin istifadə edilir. Lakin heyvan mənşəli insulində heç bir ağırlaşma olmadan çox geniş istifadə olunur.

İNSULİNİN TƏSİRİ
İnsulinin təsiri 3 fazaya bölünür: başlanğıc, pik və təyinedilmiş müddət üzrə.
Başlanğıc insulinin təsirinin başlanması üçün lazım olan müddət başa düşülür. Pik - bu insulinin daha aktiv fəaliyyəti müddətidir. Təyinedilmiş müddət insulinin neçə müddət təsir etdiyini göstərir. Aşağıdakı cədvəldə insulinin başlanğıc vaxt, pik və təyin edilmiş müddəti göstərilmişdir. Cədvəldə intervallar ona görə göstərilib ki,bir xəstədə digərinə nisbətən insulinin tez və ya gec təsiri göstərə bilər.

Insan mənşəli

Heyvan mənşəli

İNSULİNİN TƏSİR VAHİDİ
İnsulin maye formasında buraxılır. Məhlulun təsir vahidi(TV) müxtəlif qarışıqlarda müxtəlif olur. Əksər insanlarda insulin 100 TV istifadə edilir. Bu, 1 millilitrdə 100 TV gücündə insulinin olduğunu bildirir. Əgər siz özünüzə insulin yeridirsinizsə, üzərində insulinin təsir vahidini göstərən şprisdən istifadə etməyiniz məsləhətdir. Məsələn: əgər siz 100 TV insulindən istifadə edirsinizsə, 100 TV göstəricili şprisdən istifadə edin.

İNSULİNİN SAXLANMASI
İnsulin ishetsalçıları onu soyuducuda saxlamağı məsləhət görürlər. İnsulini soyuducunun buzxanasında donmağa və gün altında qızmağına imkan vermək olmaz. Həddi aşmış temperatur insulini dağıda bilər. Əksər həkimlər işlədilən insulin flakonunu otaq temperaturunda 1 aydan artıq saxlanmasına icazə vermirlər.

İNSULİNİN TƏHLÜKƏSİZLİYİ.
İnsulin flakonunu açmazdan əvvəl üzərindəki saxlanma müddətini yoxlayın. Əgər saxlanma müddəti tarixi keçibsə, ondan qəti istifadə etməyin. İstifadə etməzdən əvvəl flakonu xarici baxışdan keçirin. Qısa müddətli təsir edən insulin baxış zamanı şəffaf, rəngsiz olmalıdır. Lakin NPX, lente və ulrtalente insulini baxış zamanı bulanıq, lakin dənəvərsiz, kristalsız olmalıdır.
Əgər deyilən şərtlərə uyğun gəlməyən insulin almısınızsa, onu aldığınız yerə qaytarıb yenisini alın və ya pulunuzu geri alın.

İNSULİNLƏ MÜALİCƏ
Sizi müalicə edən həkim sizə hansı insulin növündən, hansı dozada və nə vaxt istifadə etməniz üçün plan pazırlaya bilər. Bu plana ciddi əməl etməlisiniz. Sizin insulin müalicəsi planınız standart və intensiv ola bilər. Standart plan zamanı sizə gün ərzində eyni zamanda, eyni dozada, gündə 1-2 dəfə insulin yeridilməlidir. Bu adətən gündüz və gecə saatlarında olur.
Standart plan bu halda müsbət nəticə verə bilər, lakin o qanda şəkəri çox yüksək həddə də saxlaya bilər. Adətən siz qanda şəkərin çox yüksək və çox aşağı həddindən qorunursunuz. İntensiv müalicə vaxtı siz gündə 3 dəfə və ya daha çox insulin yeridirsiniz və ya insulin pompalarından istifadə edirsiniz. İnsulinin dozası planlaşdırılmış qida, fiziki hərəkətlərin intensivliyi və aktivlik dərəcəsindən aslı olaraq qanda şəkərin miqdarı ilə təyin edilir.

İnsulinlə intensiv müalicənin əsas məqsədi qanda çəkəin miqdarını normaya çox yaxın həddə saxlamaqdır. Nəzərə alsaq ki, siz qanda şəkərin miqdarını adətən aşağı saxlayırsınız, onda sizdə qanda şəkəin normadan aşağı olma mümkünlüyü ehtimalı yüksək olur. Həmçinin sizin çəkiniz bir qədər arta bilər. Sizi müalicə edən həkimlə hansı insulin müalicəsinin sizə uyğun olduğunu öyrənin. Qanda şəkərin miqdarını və qlikohemoqlobinin səviyyəsini arzuolunan həddə saxlayan insulin müalicəsi ən uyğun olandır.

Başlanğıca

İNSULİN POMPALARI

İnsulin pompası elektrik qidalandırıcı ilə təmin olunmuş, prosessorla idarə olunan bir dəst kart ölçüdə qurğudur. Pompa daxilində porşeni dişli çarxla idarə olunan insulinlə doldurulmuş şpris yerləşir. 54 - 109 sm olan nazik boru pompaya birləşdirilir. Borunun digər ucunda kateter və ya iynə olur. Siz iynəni və ya katetri baldırda və ya qarnın ön divarında dəri altına yeridirsiniz. İnsulin borudan iynə və ya kateter vasitəsi ilə orqanizminizə yeridilir. Pompanı siz nizamlayırsınız. Sizə nə qədər və nə vaxt insulin yeridilməli olduğunu siz təyin edirsiniz. Siz pompaya gün ərzində mütəmadi olaraq sizin mədəaltı vəzi kimi orqanizmə az miqdarda insulin daxil etməyi proqramlaşdırırsınız. Sonra pompanı elə proqramlaşdırırsınız ki, hər yeməkdən qabaq əlavə lazım olan qədər insulin yeritsin. Nə vaxt və nə qədər insulin yeridilməsini siz pompaya tapşırıq kimi verirsiniz.

İnsulin pompası bütün gün ərzində ya paltarın altından, ya da paltarın üstündən bədənə birləşdirilir. Pompa ya su keçirməzdir ya da sukeçirməz futlyarda yerləşdirilir ki, pompa ilə birlikdə duş qəbul etmək və ya yuyunmaq mümükün olsun.
Əlbətdə, pompanı çıxarmaq olar. Əgər pompanı bir saatdan çox müddətə çıxarmısınızsa, ola bilər ki, insulin inyeksiya qəbul etməlisiniz. Buna əmin olmaq üçün mütləq qanda çəkəri yoxlayın.
Qeyd: Siz əvvəlki kimi qanda şəkəri yoxlamalısınız. Bunu gün ərzində 4 dəfədən az etməyin.

POMPA SİZƏ NƏ KİMİ KÖMƏK EDƏ BİLƏR.

Qanda şəkəi normal həddə yaxın saxlayar.
Bu ciddi nəzarət sistemi adlanır. Əgər insulin yeridilməsi sizə kömək etmirsə, insulin pompası bunun öhdəsindən daha yaxşı gələ bilər.
Qanda şəkərin əhəmiyyətli enib-qalxmasını azlda bilər. Əgər qanda şəkər tez-tez dəyişirsə, insulin pompası bu dəyişikliklə mübarizə apar bilər.
Gecə qanda şəkərin enməsini və səhər qalxmasını nəzarətdə saxlayın. Gecə vaxtı sübhə nisbətən bədən daha az insulin tələb edir. Əgər axşam şəkərin enməsindən qorunmaq üçün gecə insulinin dozasını azaldırsınızsa, səhər sizdə insulin çatışmazlığı ola bilər. Belə halda səhər yuxudan oyandıqdan sonra qanda şəkər qalxmış olar.
İnsulin pomposından istifadə etdikdə bu problem aradan qalxar, belə ki, pompanı elə proqramlaşdırırsınız ki, o, gecə az, sübh tezdən isə çox miqdarda insulin yeritsin. Və beləliklə, siz gecə enmələrindən və səhər şəkərin çox qalxmasından qurtularsınız.

QORUNUN
Ketoasidoz. Əgər orqanizmdə az insulin varsa və ya heç yoxdursa, siz ketoasidozla üz-üzəsiniz. Ketoasidoz qanda çox sayda keton cismlərin toplanmasıdır2.
Əgər pompanın borucuğunun ağzı tutulubsa, qapanıbsa və ya keçiricilik pozulubsa sizin bundan xəbəriniz olmaya bilər (Qeyd edək ki, Pompada xüsusi həyəcan siqnalı vardır ki, bu da borucuq tıxandıqda, insulin qurtaqdıqda və ya elektrik qidalandırıcı fəaliyyətini dayandırdıqda xəbər verə bilir. Lakin əgər iynə çıxıbsa pompa siqnal verməyə də bilər). Bundan bir saat sonra qanda keton cismlər toplana bilər. Ketoasidoz isə 6 saatdan sonra inkişaf edə bilər. Bundan qorunmanın ən yaxşı yolu tez-tez qanda şəkərin miqdarını yoxlamaqdır. Əgər sizdə qanda şəkərin miqdarı 250 mg/dldən yüksəkdirsə sidikdə keton cisimlərini yoxlayın.
İnfeksiya. İynənin bədəninizə batan hissəsində infeksiya təhlükəsi mümkündür. Bu hissə infiltrassiya ola bilər. Belə halla üzləşməmək üçün dəriyə iynənin yeridilən hissəsini yaxşı təmizləmək lazımdır. Hər 48 saatdan bir həmin nahiyədə iynənin yeridilmə yerini dəyişin (bax. İnsulin yeridilməsi), həmin nahiyyəyə antibiotik maz çəkin və ya təmizləyicilərlə təmizləyin.
Dəri allergik reaksiyaları. İynənin və ya kateterin ətrafında allergik reaksiya müşahidə oluna bilər. Bu məqsədlə qeyri-allergen fiksasiya edən lent və ya teflon kateterdən istifadə edin.
2. Keton cismlər aseton, aseto sirkə turşusu və beta-oksi yağ tursularıdır ki, ən təhlükəlisi də məhz sonuncu - beta-oksi yağ turşularıdır .

Başlanğıca

İNSULT
İnsult beyin qan dövranını pozulması nəticəsində yaranır. Beynə qan getmədikdə o oksigenlə qidalan bilmir. Bu zaman beynin bir hissəsi ya zədələnir, və ya məhf olur. Qan dövranı xolesterin və yağların damara toplanması ilə-ateroskrelozun əmələ gəlməsi ilə pozula bilər. Bu növ insult işemik insult adlanır. Bu daha çox təsadüf edilən növdür. Əgər qan dövranı pozğunluğu qısa müddətli olarsa, bu keçici qan dövranı pozğunluğu adlanır (KQDP). Sizin orqanizminiz laxtanı əritmək üçün xüsusi ferment ifraz edə bilər və qan dövranı bərpa olunar. Əgər sizdə tez-tez KQDP olursa, işemik insultun əmələ gəlmə ehtimalı yüksək olur.
İnsultun digər növü isə hemoragik insultdur. Beynin qan damarı dağıldıqda və ya keçiriciliyi zədələnibsə bu zaman hemoragik insult meydana gəlir. Hemoragik insultun ən çox əmələ gəlmə səbəbi kimi yüksəq qan təzyiqinin olması göstərilir. Yüksək qan təzyiqi damar divarını zədələyə bilər. Zədələnmiş damarlar dağılmağa və keçiriciliyin pozulmasına daha çox məruz qalırlar. Diabet isə insultun əmələ gəlmə ehtimalını iki dəfə tezləşdirir. Əgər sizdə digər faktorlar da varsa insultun əmələ gəlmə ehtimalı daha böyük olur.

İNSULTUN RİSK FAKTORLARI
-Sizdə əvvəllər KQDP olubsa,
-Əgər sizdə yüksək qan təzyiqi varsa,
-Əgər siqaret çəkirsinizsə,
-Əgər qanınızda xolesterinin miqdarı yüksəkdirsə,
-Əgər sizdə artıq çəki varsa,
-Əgər az hərəkətli həyat tərzi keçirirsinizsə,
-Əgər siz həddən artıq spirtli içki qəbul edirsinizsə,
Diabetin əmələ gəlməsi sizin iradənizdən aslı deyil, lakin digər faktorlar bir başa sizdən aslıdır və bu faktorlarla mübarizə apa bilərsiniz.

İNSULT RİSKİNİ NECƏ AŞAĞI SALMALI
Diabeti kompensasiya etməyə çalışın. Qanınızda şəkərin miqdarını məsləhət görülən həddə saxlayın (bax. Qanda şəkər). Bu qanda yüksək şəkərin damar divarını zədələməsi ehtimalı kəskin azalda bilər.
Yüksək qan təzyiqinizi normallaşdırmağa çalışın. Sizə xidmət edən tibb işçisi ilə birlikdə yüksək qan təzyiqini düzgün qidalanma, fiziki hərəkətlər, çəkinin azaldılması və dərman vasitələri ilə aşağı salmağa çalışın. Sadəcə olaraq xörək duzunun azaldılması da qan təzyiqini normallaşdıra bilər.
Siqareti tərgizin. Siqaret çəkmə qan damarlarını daraldır və damarlara xolesterinin və yağların çökməsinə şərait yaradır. Siqaret çəkmə qanın laxtalanmasını da sürətləndirir.
Yağlı qidalardan az istifadə edin. Doymamış yağdan və xolesterindən az istifadə qanda xolesterinin miqdarının aşağı düşməsi ilə nəticələnə bilər. Qanda xolesterinin yüksək olması damar divarını zədələyə bilər.
Bir neçə kiloqram çəkinizi azaldın3. Düzgün qidalanma və fiziki hərəkətlərlə çəkinin hətta az belə olsa azladılması qan təzyiqinin və qanda xolesterinin aşağı düşməsi ilə nəticələnə bilər.
Hərəkətdə olun. Həftədə üç dəfə, gün ərzində 15 dəqiqə olmaqla piyada gəzin və ya velosiped sürün. Bu aerobik3 idman hərəkətləri qan təzyiqini aşağı sala, qanda “arzuolunmaz” xolesterin olan ASLP və triqliseridlərin miqdarını azalda, “arzuolunan” xolesterin sayılan YSLP miqdarını yüksəldə bilər.
Spirtli içkilərdən mümkün qədər uzaq olun. Çox miqdarda spirtli içki qəbul etmə qan təzyiqini yüksəldə bilər. Əgər spirtli içkini pis qəbul edirsinizsə, sizdə əlavə tibbi əks göstəriş varsa, içki qəbul etməsəniz yaxşı olar.
İnsultun əmələ gəlmiş əlamətlərinə qarşı xüsusi ilə həssas olun. O əmələ gəldikdə nə etməli olduğunuzu bilin.

İNKİŞAF EDƏN İNSULT VƏ YA KQDP-NUN ƏLAMƏTLƏRİ
• Siz qəfləti zəiflik və ya əl, ayaq və üzün keyiməsini hiss edirsiniz,
• Görmənin qəfləti dumanlanması, zəifləməsi və ya itməsi müşahidə olunar,
• Qəflətən ya danışa bilmirsiniz, ya da eşitmirsiniz,
• Qəflətən baş ağrıları olursa,
• Siz başgicəllənmə hiss etdiniz, ləngər vurdunuz və qəflətən yıxıldınız.

ƏGƏR SİZ ÖZÜNÜZDƏ İNSULTDAN ŞÜBHƏLƏNİRSİNİZSƏ

1. Təcili yardıma zəng edin
2. Təmkimli olmağa çalışın.
3. Həkim gələnə qədər heçnə yeməyin və içməyin.

Başlanğıca

İNSULİN İNYEKSİYALARI

İnsulini həb formasında qəbul etmək mümkün deyil. O təsir göstərməmiş qida kimi parçalandığına görə per oral qəbul edilmir. İnsulini, yaxşı təsir etməsi üçün dərialtına, piy toxumasına yeritmək lazımdır. İnsulini piy toxumasına yeritmək əzələ daxili yeritməkdən daha ağrısızdır. Bundan əlavə əzələ daxili yeridildikdə insulin yaxşı işləyə bilmir. Adətən o, daha tez təsir etməyə başlayır.

İNSULİNİ HARA YERİTMƏLİ
İnsulini yeritməzdən əvvəl onun yeridilmə nahiyəsini və yerini dəqiqləşdirin. İnsulin 4 müvafiq nahiyəyə yeridilə bilər. Bu yerlər aşağıdakılardır:

1. Qarnın ön divarı (göbəkdən 5 sm kənarda istənilən yer)
2. Qolun yuxarı hissəsinə
3. Sağrı (istənilən hissəsi)
4. Bud (ön-yan səhtinə yeridilməlidir, içəri və dizə yaxın səth olmaz)
Bu nahiyyələrdə insulin müxtəlif cür sorulur. Ən tez sorulan nahiyyə qarın, sonra ardıcıllıqla çiyin, sağrı və bud nahiyyələridir.
Ola bilər ki, siz inyeksiyanı eyni nahiyəyə yeritmək istəyirsiniz. Və ya inyeksiyanın daha tez və ya daha gec təsir etməsini plnlaşdıraraq, müxtəlif hissələrə yeritmək fikrindəsiniz. Məsələn belə plan mümkündür: səhər yeməyindən əvvəl və ya günorta yeməyindən əvvəl qola və ya qarına (daha tez sorulması üçün), şam yeməyindən əvvəl isə sağrıya və ya buda (daha gec sorulması üçün) yeritmək.
Sizin müalicə həkiminiz inyeksiya üçün diğər plan təklif edə bilər. Planın necə olmasınndan asılı olmayaraq onun sizə necə təsir etdiyini və qanda şəkərin miqdarının necə dəyişdiyini bilmək və nəticələri yazmaq lazımdır.
Təsəvüür edin ki, hər bir hissə bir birindən bir 2.5sm uzaqlıqda yerləşən dairələrdir. Hər bir dairə bir yerdir. Həmin yerlərin miqdarı sizin bədən ölçülərinizdən asılıdır. O nə qədər çox olsa, inyeksiya üçün bir o qədər çox yer olar. Hər bir nahiyyə hüdudunda inyeksiya zamanı iynə yerini dəyişmək məsləhətdir. Hər dəfə iynə yerini bir dairədə həyata keçirin. Bunu daimi olaraq təkrarlayın. Bütün inyeksiyaları eyni yerdə həyata keçirmək olmaz, bu zaman dəri altı toxumanı zədələyə bilərsiniz.

İNSULİNİ NECƏ YERİTMƏLİ
1. Əllərinizi sabunla yuyun və dəsmalla qurulayın
2. İynə vurulan nahiyyəni tibbi spirt ilə təmizləyin
3. İnsulin flakonun üst hissəsini tibbi spirt ilə təmizləyin
4. İnsulin flakonunu əlinizdə astaca silkələyin ki, içərisindədi insulin yaxşı qarışsın (əgər siz lizpro və ya requlyar insulindən istifadə edirsinizsə bunu etməyə ehtiyac yoxdur).
5. Şprisə insulinin lazım olan dozası qədər hava yığın, havanı vakuumu aradan götürmək üçün flakona yeridin.
6. Falkonu başı aşağı çevirin. Şprisə insulini lazım olan dozada yığın. Əgər siz insulin smesləri istifadə edirsinizsə, əvvəl qısa müddət təsir edən insulini yığın.
7. Şprisdə hava qabarcığının olub olmadığını bir daha yoxlayın. Əgər bir iki hava qabarcığı varsa, şpirisi üzü yuxarı tutaraq şpirisə bir -iki zəif zərbə vuraraq hava qabarcıqlarının yuxarı qalxmasına şərait yaradın.
8. Dəri qatını baş və göstərici barmaqla astaca tutub sıxın.
9. İynəni dəriyə 90 dərəcəli bucaq altında yeridin. Əgər sizdə piy təbəqəsi zəif inkişaf edibsə, iynəni 45 dərəcəli bucaq altında yeridin ki, əzələ toxumasına çatmayasınız.
10. İnsulin dəriyə yeritdikdən sonra porşeni dərman qurtarana kimi tam sıxın.
11. İynəni dəridən çıxarın.
12. İynə yerini quru pambıq diyircəklə və ya barmağınızla yüngül, 5-8 san. sıxın, lakin silməyin.

İYNƏNİN DAHA YAXŞI YERİDİLMƏSİ ÜÇÜN NƏ ETMƏK LAZIMDIR
İnsulin üçün şpirislər nazik və iti olub, dəriyə yaxşı daxil olmaq üçün xüsusi hazırlanmışdır. Əksər insanlar bilirlər ki, əgər insulin iynəsini düzğün yeridirsinizsə, bu çox da ağrılı olmur.
• Otaq temperaturunda insulini yeridin. İnsulinin soyuducudan soyuq halda birbaşa dəriyə yeritmək ağrılı ola bilər.
• İnsulin yeritməzdən əvvəl şprisdə hava qabarcığının olmamasına əmin olun.
• Dəriyə şəkilmiş spirtin qurumasını gözləyin.
• İnyeksiya yeridiləcək nahiyyədə əzələni tam boşaldın.
• İynəni dəriyə tez vurun.
• İynədəriyə eyni bucaqda vurulmalı və çıxarılmalıdır.
• Daha iti iynədən istifadə edin, küt iynədən istifadə etmək olmaz.

ŞPİRİSİ TƏKRAR NECƏ İSTİFADƏ ETMƏLİ
Birdəfəlik şpris istehsalçıları onu bir dəfədən artıq istifadəsinə icazə vermirlər. İstehsalçılar ikinci istifadə üçün şpirisin steril saxlanılacağına heç cür əmin olmadıqlarından buna icazə vermirlər. Əgər ikinci dəfə şpirisdən istifadə edirsinizsə bununla əlaqədar həkiminizlə məsləhətləşin.
-Hər dəfə şpirisdən istifadə etdikdən sonra təmizliyə riayət etmək üçün iynənin qapağını yenidən taxın.
-İynənin flakondan başqa digər əşyalara dəyməyəsinə imkan verməyin.
-İstifadə olunmuş şpirisi otaq temperaturunda saxlayın.
-Əgər şpiris kütləşibsə və ya flakondan başqa digər yad əşyalara toxunubsa onu tullayın.
-İynəni spirtlə təmizləməyə cəhd etməyin.Spirt iynəni kütləşdirə və nəticədə inyeksiyanın ağrılı olmasına səbəb ola bilər.
-İynə vurduqda ehtiyatlı olun.

İŞLƏNMİŞ ŞPİRİSLƏRİ NECƏ MƏHV ETMƏLİ
İstifadə olunmuş şpirisləri iynələrdən qorunma konteynerinə atın. Konteyner metallik və ya plastik materialdan hazırlanmış, zibilliyə ağzı bağlı olaraq atılacaq hala salınması asan olmaq üçün xüsusi qapaqla təmin olunmuşdur.
Diəgr üsul - iynə kəsənlə istifadə olunmuş şpirisləri kəsib xüsusi bağlı və saxlamağı mümkün olan qutuya yığır.
Lakin iynənin qapağını qoyarkən ehtiyatlı olmalısınız ki, əlinizə və ya digər şəxsə batmasın. Yaşadığınız yerdə şpirisləri məhv etmək üçün xüsusi qanunun olub olmamasını öyrənin.
Yerli şəhər və ya rayon zibil utilizasiya mərkəzindən zibili necə məhv etdiklərini öyrənsəniz yaxşı olar.

Başlanğıca